Ройтерс агентлиқи “гүзәл шинҗаң” қурулушида йоқиливатқан мәсчитләрни дәлиллиди

Уйғур дияридики “әсәбийликкә қарши туруш” намида давам қиливатқан сиясий һәрикәтләрдә йүзлигән мәсчитләрниң чеқиветилгәнлики көпләп мәлум болған болсиму, хитай һөкүмити изчил “уйғурлар- дунядики әң бәхтлик мусулманлар” дегән тәшвиқатни базарға селип кәлгәниди. Йеқинда ройтерс агентлиқиниң мухбирлар гурупписи уйғур диярида нәқ мәйдан тәкшүрүшидә болғандин кейин мәсчит чеқиш һәрикитиниң көлими вә дәриҗиси йәнә бир қетим һәр саһәниң күчлүк диққитини қозғиди.

Ройтерс агентлиқиниң мухбирлар гурупписи 2021-йили рамзан мәзгилидә чира наһийәсидики егиз тамларниң қоршавида көрүнмәс болуп қалған бир мәсчит харабисини байқиған. Мәзкур мәсчит 2019-йилидики сүний һәмраһ сүрәтлиридә ениқ көзгә челиқидиған болуп, һазир униң қуббилири көздин ғайиб болған. Шу җайдики бир кишидин бу һәқтә соал сориғанда у “бу җайда һечқачан мәсчит болған әмәс” дәп җаваб бәргән.

Хитай һөкүмити уйғур диярида “гүзәл шинҗаң бәрпа қилиш” намидики паалийәтләрдә ислам диниға мунасивәтлик бинакарлиқ нәмунилирини асасий нишан қилип кәлмәктикән. Мухбирлар бу қетим сүний һәмраһ сүрәтлиридин муқимлаштурған мәсчитләрни зиярәт қилған. Бу җәрянда хотән, санҗи қатарлиқ җайлардики сақлап қелинған мәсчитләрниң қуббилириниң йоқлуқини, мәсчитләрниң асма пануслар вә хитай байрақлири билән толғанлиқини, шуниңдәк мәсчитләрдики түрлүк тизимлаш тәдбирлирини көргән. Шундақла һәммила җайдики мәсчитләрдә “милләтләр иттипақлиқи үчүн гүзәл шинҗаң қурайли” дегәндәк шоарларниң барлиқини байқиған.

Хитай һөкүмити изчил уйғур дияридики дини муәссәсәләрниң чеқилғанлиқини инкар қилип келиватқан болуп, уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң баянатчиси елиҗан инайәт көп қетим “биз мәсчитләрни сақлап қелиш үчүн түрлүк чариләрни қоллиниватимиз” дегән.

Хитай һөкүмити уйғур диярида 20 миңдин артуқ мәсчит барлиқини тәкитләп келиватқан болсиму, уларниң конкрет әһвалини һечқачан ашкарилап бақмиғаникән. Әмма австралийә истратегийәлик сиясәт институти 2020-йилиниң ахириға қәдәр бу мәсчитләрдин аз дегәндиму 16 миңдин артуқрақиниң чеқиветилгәнликини оттуриға қойған. Бу қетим ройтрес агентлиқиниң нәқ мәйдан тәкшүрүши бу хилдики мәсчит чеқиш қилмишиниң қанчилик еғирлиқини йәнә бир қетим биваситә дәллиләп бәргән.