Uyghurlargha qaritilghan nazaret dunyagha téximu köp bisharetlerni yollimaqta

Muxbirimiz eziz
2020-08-31
Élxet
Pikir
Share
Print

Ötken birnechche yilda Uyghurlar diyarida sistémiliq halda berpa qilin'ghan ghayet zor nazaret méxanizimining mahiyette medeniyet jehettiki yoqitish we lagérlargha qamap jismaniy xorluqqa mehkum qilishning aldinqi basquchi bolup kéliwatqanliqi hemde buning dunya üchün némilerdin bésharet boluwatqanliqi izchil muhakime témiliridin bolup kelmekte. Yétiliwatqan Uyghurshunas derrén baylérning "Nezer" zhurnilida 28-awghustta élan qilin'ghan bu heqtiki maqaliside mushu mesile yene bir qétim tepsiliy sherhlendi.

Derrén baylér bu qétim qazaqistanda özi biwasite söhbette bolghan cholpan amirkén isimlik qazaq ayalning kechürmishlirini merkez qilghan halda Uyghurlar diyaridiki omumiy nazaret méxanizimining xitay hökümiti üchün qandaq xizmet qiliwatqanliqini bayan qilip berdi. Shu qatardiki hadisilerdin xitay da'irilirining da'imliq rewishte kishilerning téléfonlirini tekshürüp turushi, kishilerning yanfon we bashqa éléktronluq üsküniliride saqliniwatqan islam témisidiki yazmilarning sani beshtin ashqanlirigha "Térrorluq we esebiylik" boyiche qamaqqa höküm qilish, beshning astidikilirini "Qayta terbiyelesh" ke yollash, shuningdek islam heqqidiki herqandaq yazmining "Térrorluq" qa baghlinidighanliqi hazir hemmige melumluq sawatqa aylinip qalghan.

Aptorning bayan qilishiche, ötken atmish yil mabeynide Uyghurlarning mewjutluqigha "Aptonomiye" sheklide süküt qilip kelgen xitay hökümiti emdilikte "Gherbni zor kölemde échish" tin kéyinki "Bir belwagh bir yol" qurulushi bahaniside Uyghur we bashqa türkiy xelqlerdiki islam dinigha baghlinishliq barliq mezmunlarni "Térrorluqqa qarshi urush" sheklide yoqitishqa kirishken. Bu xil "Térrorluq we esebiylik" qilmishlirini bix halitide bayqash üchün xitay hökümiti ghayet zor meblegh serp qilish bedilige nazaret sistémisini asas qilghan yéngi sana'et yüzlinishini barliqqa keltürgen. Buning bilen 2016-yilining özide 52 milyard amérika dolliri qimmitidiki bixeterlik téxnikisi qurulushi Uyghurlar diyarida ishqa kirishtürülgen hemde "Esebiylikning 75 xil ipadisi" bayqalghan kishilerni aldi bilen közitish nishani qilghan. Buning bilen kaméra ornitilmighan héch bulung qalmighan, bi'ologiyelik uchurliri élinmighan héchkim qalmighan.

Maqalida körsitilishiche, xitay hökümiti berpa qilghan "Birleshme urush supisi" ene shu xildiki köp qatlamliq nazaret sistémisining yadrosi bolup, herqandaq kishining herqandaq pa'aliyiti herqachan hökümetning nazariti astida bolush toluq ishqa ashqan. Xitay hökümiti buningghimu qana'et qilmay yene kishilerning öylirige "Xitay chong aka" larni "Tughqan bolush" sheklide orunlashturghan. Buning bilen xitay hökümiti asanla "Ishenchsiz" kishilerni bayqiyalaydighan hemde ularni lagérgha yolliyalaydighan sewiyige yetken. Buni'ing bilen 2017-yilidin 2019-yilighiche bolghan ariliqta 340 ming kishi muddetlik qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. Milyonlarche kishi bolsa lagérlargha yollan'ghan.

Aptor maqalisining axirida xongkongdiki démokratiye namayishida otturigha chiqqan "Shinjangning bügüni xongkongning etisidur" dégen sho'arni misal qilish arqiliq xitaydin ülge alghan nazaret méxanizimining nöwette dunya miqyasida omumlishishqa bashlighanliqini, bu halning dawam qilishigha yene süküt qilinsa buning némidin dérek béridighanliqini kishilerning obdanraq oylinip körüshi lazimliqini alahide tekitleydu.

Toluq bet