“Bügünki erkin malaysiya” gézitide Uyghur nupusining néme üchün kémiyip ketkenliki heqqide maqale élan qilin'ghan

14-Iyul küni “Bügünki erkin malaysiya” gézitide amérika wiskanson-medison uniswérsitétining tughut we ayallar késellikliri tetqiqatchisi yi fushiyennning Uyghurlar nupusining kémiyip kétishi heqqidiki mexsus maqalisi élan qilin'ghan. Yi fushyenning maqaliside éytilishiche, chén chüen'go 2016-yili Uyghur rayonigha yökep kélinip, yoquri bésimliq basturushni bashlighandin kéyin, Uyghurlarning nupusi shiddet bilen aziyip, dunyani chöchütkidek derijide kémiyishke bashlighan.

U “Uyghur nupusi néme üchün kémiyip ketti?” mawzuliq maqaliside, xitay tashqiy ishlar ministiri wang yining Uyghur nupusining kémiyip ketkenlikini “Saxta xewer” dep ret qilip, 2018-yili Uyghur nupusining 12 milyon 700 yüz minggha yetkenlikini, buning 2010-yilidikidin 25 pirsent ashqanliqini élan qilghanliqi, biraq xitayning 2020-yili élan qilghan nupus istatistikisida wang yining yoquriqi bayanlirining inkar qilin'ghanliqini bildürgen.

Uning éytishiche, xitayning 2020-yilidiki nupus istatistikisida Uyghurlarning nupusi 11 milyon 600 ming dep élan qilin'ghan bolup, Uyghur nupusining yéqinqi 10 yil ichidiki köpiyishi rayon omumi nupusining yéqinqi 10 yildin buyanqi artishidin töwen bolghan. Yi fushyen maqaliside Uyghur nupusining yash qurulmisidiki kishini chöchüterlik tengpungsizliqni alahide tilgha alghan. Uning körsitishiche, Uyghurlarning nupusida 0 yashtin 4 yashqiche bolghan arliqtiki balilarning nisbiti, 5 yashtin 9 yashqiche bolghan balilarning nisbitining aran 3 din bir qismini teshkil qilidiken.

U, Uyghurlarda yéngi tughulghandin 4 yashqiche bolghan arliqtiki balilar, 5 yashin 9 yashqiche bolghan arliqtiki balilarning aran 36 pirsentini teshkil qilidighanliqini éytqan. Uning körsitishiche, Uyghur nupusining bu ehwalini peqet xitay da'irilirining 1990-yilliri bir mezgil shendongda yürgüzülgen “Yüz kün'giche birmu bala tughmasliq” digen siyasiti bilenla qiyas qilishqa bolidiken. Londondiki “Uyghur sot kollégiyesi” ‍ötken yili xitayning Uyghurlarni tughmas qilish siyasitining “Irqiy qirghinchiliq” jinayiti shekillendürgnlikini élan qilghan idi.