Дәрен байлер: «2009‏-йилдин кейин уйғурларниң өзини ипадилишигә һечқандақ бошлуқ қалмиди»

Мухбиримиз әркин
2019-06-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Америкадики вашингтон университетиниң лектори, атақлиқ уйғуршунас дәрен байлер америкадики «сапчайна‏» намлиқ тор журнилида мақалә елан қилип, уйғур оқуғучилириниң 1989‏-йилидики «тйәнәнмен һәрикити» хитай оқуғучилар билән биргә кишилик һоқуқ, әркинлик үчүн күрәш қилғанлиқи, лекин нөвәттә икки милләтниң бу хил һәмкарлиқ роһиниң пүтүнләй ғайиб болғанлиқини илгири сүргән.

Дәрен байлерниң илгири сүрүшичә, өз вақтида сүргүндики өктичи өркәш дөләт, шаир таһир һамут, язғучи пәрһат турсундәк уйғур вә қазақ оқуғучилар әркинлик тәләп қилип, тйәнәнмен демократийә һәрикитигә актип қатнашқан болсиму, лекин һазирқи хитай оқуғучилирида уйғурларға өз вақтидикидәк бир һесдашлиқ йоқ икән. У, бейҗиң «марксизмчи оқуғучилар кулуби» дәк ишчилар һоқуқини тәләп қиливатқан оқуғучилар гуруһлириму уйғур вә қазақларниң кәң көләмлик лагерларға қамилиши, хитай мустәмликичиликиниң уйғур районидики системилиқ зораванлиқиға сүкүт қилмақтикән.

Дәрен байлер «уйғурларниң пуқралиқ һоқуқи вә тйәнәмен мираси һәққидә әслимә» сәрләвһилик мақалисидә, бу вәзийәтниң келип чиқишида 2009‏-йили йүз бәргән «5‏-июл вәқәси» ниң һалқилиқ рол ойниғанлиқини илгири сүргән. У мундақ дегән: «шинҗаңда 2009-йили йүз бәргән наразилиқ уйғур тарихиниң дәвр бөлгүч нуқтисидур. Шуниңдин кейин уйғурларниң һәрқандақ бир аммиви итаәтсизлик һәрикити бөлгүнчилик, әсәбийлик яки террорлуқ қилмишиниң бири, дәп қаралди. Уйғурларға әрз-шикайәт қилғудәк һечқандақ бошлуқ қалмиди».

Униң қәйт қилишичә, бу вәқә уйғурларниң һазирқидәк кәң көләмлик тутқун қилиниши, омумйүзлүк тәқибләшкә учришини кәлтүрүп чиқарған зораванлиқниң улини салған. Дәрен байлер, мақалисиниң ахирида, уйғур вә қазақларға даир һадисиләр давамлиқ күнтәртипкә қоюлуп туруши керәкликини билдүрүп: «дунядики аммиви гуруһлар давамлиқ ислам вәһимиси вә ирқчилиқниң йеңи шәкиллиригә қарши паалийәтләрни уюштуруп туруши, биз һәммимиз 30 йил аввал тйәнәнмен мәйданидики инсанийәтниң гүллиниши үчүн қилинған күрәштә уйғурларниң тәң баравәр муамилигә учриғанлиқини әсләп турушимиз керәк» дегән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт