Derén baylér: "2009‏-Yildin kéyin Uyghurlarning özini ipadilishige héchqandaq boshluq qalmidi"

Muxbirimiz erkin
2019-06-05
Élxet
Pikir
Share
Print

Amérikadiki washin'gton uniwérsitétining léktori, ataqliq Uyghurshunas derén baylér amérikadiki "Sapchayna‏" namliq tor zhurnilida maqale élan qilip, Uyghur oqughuchilirining 1989‏-yilidiki "Tyen'enmén herikiti" xitay oqughuchilar bilen birge kishilik hoquq, erkinlik üchün küresh qilghanliqi, lékin nöwette ikki milletning bu xil hemkarliq rohining pütünley ghayib bolghanliqini ilgiri sürgen.

Derén baylérning ilgiri sürüshiche, öz waqtida sürgündiki öktichi örkesh dölet, sha'ir tahir hamut, yazghuchi perhat tursundek Uyghur we qazaq oqughuchilar erkinlik telep qilip, tyen'enmén démokratiye herikitige aktip qatnashqan bolsimu, lékin hazirqi xitay oqughuchilirida Uyghurlargha öz waqtidikidek bir hésdashliq yoq iken. U, béyjing "Marksizmchi oqughuchilar kulubi" dek ishchilar hoquqini telep qiliwatqan oqughuchilar guruhlirimu Uyghur we qazaqlarning keng kölemlik lagérlargha qamilishi, xitay mustemlikichilikining Uyghur rayonidiki sistémiliq zorawanliqigha süküt qilmaqtiken.

Derén baylér "Uyghurlarning puqraliq hoquqi we tyen'emén mirasi heqqide eslime" serlewhilik maqaliside, bu weziyetning kélip chiqishida 2009‏-yili yüz bergen "5‏-Iyul weqesi" ning halqiliq rol oynighanliqini ilgiri sürgen. U mundaq dégen: "Shinjangda 2009-yili yüz bergen naraziliq Uyghur tarixining dewr bölgüch nuqtisidur. Shuningdin kéyin Uyghurlarning herqandaq bir ammiwi ita'etsizlik herikiti bölgünchilik, esebiylik yaki térrorluq qilmishining biri, dep qaraldi. Uyghurlargha erz-shikayet qilghudek héchqandaq boshluq qalmidi".

Uning qeyt qilishiche, bu weqe Uyghurlarning hazirqidek keng kölemlik tutqun qilinishi, omumyüzlük teqibleshke uchrishini keltürüp chiqarghan zorawanliqning ulini salghan. Derén baylér, maqalisining axirida, Uyghur we qazaqlargha da'ir hadisiler dawamliq küntertipke qoyulup turushi kéreklikini bildürüp: "Dunyadiki ammiwi guruhlar dawamliq islam wehimisi we irqchiliqning yéngi shekillirige qarshi pa'aliyetlerni uyushturup turushi, biz hemmimiz 30 yil awwal tyen'enmén meydanidiki insaniyetning güllinishi üchün qilin'ghan küreshte Uyghurlarning teng barawer mu'amilige uchrighanliqini eslep turushimiz kérek" dégen.

Toluq bet