Uyghurlar uchrawatqan zulumda yél uniwérsitétning mes'uliyiti barliqi munazire qozghidi

Muxbirimiz eziz
2020-02-11
Share

Uyghurlar diyaridiki zor tutqunning meyli dindar bolsun, yaki partiye ezasi bolsun héchqandaq Uyghurni ayap qoymaywatqanliqi heqqide köpligen melumatlar otturigha chiqiwatqanda xitay hökümitining bu jeryanda yughuri pen-téxnikidin qandaq paydiliniwatqanliqi yene bir qétim kishilerning diqqitini qozghimaqta.

Amérikadiki eng dangliq aliy mekteplerning biri bolghan yél uniwérsitétining "Siyaset" gézitide 10-yanwar küni élan qilin'ghan zor hejimlik maqalida mushu mesile tepsiliy bayan qilinidu.

Maqalida körsitilishiche, mezkur uniwérsitétining proféssori kénnés kid buningdin birnechche yil ilgiri xitaydin kelgen li seyshya isimlik bir xitayni özining yél uniwérsitétidiki tejribixanisida ishletken. Melum bolushiche, bu xitay emeliyette xitay jama'et xewpsizliki ministirliqining doxturi bolup, mezkur tejribixanida gén ewrishikisini perqlendürüsh téxnikisini ögen'gendin kéyin buni xitaygha élip ketken, aridin uzun ötmey xitay hökümiti bu téxnikilarning yardimi bilen Uyghurlarni bashqa milletlerdin perqlendürüsh mashinilirini yasap chiqqan.

Xitay hökümiti 2014-yilidin bashlap "Omumi xelq heqsiz salametlik tekshürüsh" namida barliq Uyghurlarni doxturxanida tekshürüp, ularning qan ewrishkisi, gén ewrishkisi, awaz ewrishkisi dégendek barliq bi'ologiyelik ewrishkilirini toplighan. Xitayning j x ministirliqimu köp qétim ashkara doklat élan qilip, özlirining kishilerni gén tipi boyiche perqlendüreleydighan usullarni tépip chiqqanliqini bildürgen. Emdilikte bolsa xitay hökümiti del yél uniwérsitéti tetqiq qilip chiqqan yughuri pen-téxnika netijisidin paydilinip, Uyghurlarni zor kölemde tutqun qilish we kontrol qilishni dawam qilmaqta iken.

Maqalida körsitilishiche, proféssor kid bu heqte soralghan so'allargha qosh bisliq qilip: "Bu téxnikining xitayda qandaq meqsetler üchün qollinishidin méning xewirim yoq iken, yene kélip bu xil tejribige qatnashqan Uyghurlarning ijazitini élish-xitay hökümitining mejburiyiti" dep turuwalghan. Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri bölümining mudiri sofiy richardson buni tenqidlep "Bu sahede tetqiqat bilen shughulliniwatqan proféssor kid we bashqa kishiler hazir saqchi dölitining némilerni qiliwatqanliqini bilelmigüdek halda emes" dégen.

Yél uniwérsitétida oquwatqan Uyghur oqughuchilardin adil ilham özining ötken yilila bu xewerlerni anglighanliqini éytidu. U shu chaghda nutuq sözleshke kelgen bolup, bu xil hemkarliqning bekmu xeterlik ikenlikini öz nutqida tekitligen hemde "Xitay hökümiti bu téxnikilarni qirghinchiliqqa qollinidu" dep körsetken. Shu qatarda köpligen axbarat wasitilirining bu heqtiki obzor maqaliliri élan qilin'ghan bolsimu hazirgha qeder yél uniwérsitéti rehberliki buninggha qarita resmiy yosunda inkas bildürmigen. Proféssor kidmu ta hazirgha qeder özi tetqiq qilip chiqqan bu usullarning xitaydiki saqchi dölitining zulumlirigha qandaq yantayaq bolghanliqi heqqide kechürüm soraydighanliqinimu bildürmigen.

Maqalining axirida sofi richardson ilim-penning böshükliridin bolghan yél uniwérsitétigha oxshash jaylarning bu xil qilmishlirini "Zulumgha shérik bolghanliq" dep eyiblise, adil ilham siyasiy rehberlerni, bolupmu islam ellirining dahiylirini "Shunche bayashat memliketni idare qilip turupmu xitaydin qorqup yashimaqta" deydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.