Xitay lagér siyasitini aqlash üchün, uni gu'entanamo türmisige oxshatqan

Muxbirimiz jüme
2019-04-09
Élxet
Pikir
Share
Print

"Nyu-york waqti géziti" ning xewer qilishiche, xitay Uyghur élide barghanche kéngeytiwatqan lagér siyasitini aqlash üchün, uni hetta amérika kubadiki herbiy bazisigha qurghan gu'entanamo türmisige oxshawatqan. Emma ularning bu tirishchanliqi kargha kelmigen.

Xewerge qarighanda, mezkur söhbetke qatnashqan ikki neper amérika hökümiti xadimi xitayning bu xil bimene oxshitishigha misallar bilen reddiye bergen.

Xewerde mundaq déyilgen: "Bu söhbetke qatnashqan ikki amérikaliq emeldar gu'entanamo tutqunliri adwokat yalliyalaydu, adil sotlinidu, xelq'ara qizil krést jem'iyitining ziyaret qilishigha yol qoyulidu, emma bularning héchqaysisi shinjangda mewjut emes, dep jawab bergen."

Amérika hökümiti 2001-yilidiki "11-Séntebir térrorluq hujumi" din kéyin qolgha chüshken dunyawi térrorchilar we térror gumandarlirini gu'entanamo türmisige qamighan.

"Kishilik hoquq birinchi tori" ning körsitishiche, bu jaygha ilgiri-kéyin bolup 780 gumandar qamalghan, kéyin ularning 40 nepiridin bashqa hemmisi qoyup bérilgen.

Bularning arisidiki 21 neper Uyghurmu bir mezgildin kéyin gunahsiz dep qoyup bérilgen idi.

Halbuki, xitay da'iriliri 2017-yilidin bashlap Uyghur élide keng kölemlik tutqun herikiti élip bérip, -milyonlighan Uyghurni atalmish "Terbiyelesh lagérliri" gha bend qilghan.

Gérmaniyediki yawropa kultur we ilahiyetshunasliq institutining léktori adriyan zénz yéqinda élan qilghan sanliq melumatlarda tutqunlar sanining bir yérim milyon'gha yétidighanliqi körsitilgen.

"Nyu-york waqti géziti" ning neqil qilishiche, bu heqte toxtalghan zénz ependi, xitayning bu qilmishliri insaniyetke qarshi jinayetke bérilgen en'eniwi izahatlarni astin-üstün qiliwetkenliki üchün, dunya buninggha inkas qayturushta riqabetke duch kelgenlikini bildürgen.

U mundaq dégen: "Biz shinjangda shahit boluwatqinimiz pütünley bashqiche. U san jehettinla emes, süpet jehettinmu perqliq. Bu bir zor kölemde zorluq bilen élip bériwatqan ijtima'iy-kultural qayta yasap chiqish qurulushi. Bu peqet bir insanning jismaniyitigila qarshi emes belki, uning rohiyitigimu qarshi ishlen'gen éghir jinayettur."

Amérikadiki "Aliy mektep xewerliri" torida bérilgen bir parche maqalidimu xitayning her qandaq qilsimu insaniyetke qarishi ishlewatqan bu jinayi qilmishliridin qéchip qutulalmaydighanliqi, uning Uyghur rayonida qurghan lagérliri amérika kubada qurghan gu'entanamo herbiy türmisidin nechche ming hesse éship kétidighanliqi ilgiri sürülgen.

Toluq bet