“вашнгтон почтиси” : хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан бастуруши мәдәнийәт қирғинчилиқила әмәс, җисманий қирғинчилиқ

• Мухбиримиз җәвлан
  2021-05-17

Хитайниң уйғурларға йүргүзүп келиватқан қәбиһ җинайәтлири б д т ниң 1948-йил елан қилинған “ирқий қирғинчилиқ җинайәтлириниң алдини елиш вә уни җазалаш әһдинамиси” маддилириға асасән “ирқий қирғинчилиқ” дәп бекитилгәниди.

“вашнгтон почтиси” гезитиниң 16-май күни бәргән хәвиридә ейтилишичә, йеңидин ашкариланған бир доклатта берилгән мәлуматлар хитайниң уйғурларға йүргүзүп келиватқан бастурушлириниң мәдәнийәт қирғинчилиқила әмәс, җисманий қирғинчилиқ икәнликини техиму илгирилгән һалда испатлиған.

“ирқий қирғинчилиқ җинайәтлириниң алдини елиш вә уни җазалаш әһдинамиси” да ирқий қирғинчилиққа ениқлима берилгән болуп, “бир милләтниң әзалирини өлтүрүш, турмушини вәйран қилиш, балилирини тартивелиш, нопус көпийиишни чәкләш” қатарлиқ җинайәтләр хитайниң уйғурларға йүргүзүп келиватқан җинайәтлирини толуқ әкс әттүрүп беридикән.

Өткән йил тәтқиқатчи адриян зенз уйғур районидики нопус көпийиш нисбитиниң 2017-йилдин 2018-йилғичә 43. 7 Пирсәнт төвәнлигәнликини, буниң 1950-йилдин буянқи әң еғир төвәнләш икәнликини көрсәткәниди. Йеқинда адриян зениз вә австралийә истратегийәлик сиясәт тәтқиқат орнидики тәтқиқатчилар хитай һөкүмитиниң санлиқ мәлуматлириға асасән бу нопус кемийишниң җәнубтики 4 вилайәт-областта әң еғир болғанлиқини байқиған. Мәсилән, 2020-йил уйғурларниң нопуси 94 пирсәнтни тәшкил қилидиған маралбеши наһийәсидә һөкүмәт чүшүргән туғулуш нисбити көрсәткүчи 2017-йилдики 51. 53 Пирсәнттин бирақла 4. 15 Пирсәнткә чүшкән. Хитай һөкүмити бир яқтин уйғурларниң нопусини шиддәт билән азайтиш үчүн һәрикәт қилса, бир яқтин хитай аилилириниң көп балилиқ болушиға йол ечип бәргән.

Хәлқара қанун бойичә, ирқий қирғинчилиқ чоң җинайәт болуп, мәйли уруш яки тинчлиқ дәвридә болсун, чоқум чәклиниши вә җазалиниши керәк икән. Әмма юқириқи әһдинамигә қол қойған хитай һөкүмити 2016-йилдин бери бу қанунни халиғанчә дәпсәндә қиливатқан болсиму, һечқандақ җазаға учримай кәлгән.