Ваң лишйоң: «шинҗаңдики асаслиқ хейим-хәтәр немә?»

Мухбиримиз әзиз
2019-07-02
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Уйғурлар дияридики сиясий бастурушниң көлими вә характери һәққидә түрлүк мулаһизиләр оттуриға чиқиватқанда хитай өктичи зиялийси ваң лишйоң бу һәқтә мәхсус обзор йезип өзиниң өзгичә қарашлирини оттуриға қойди.

Радийомизниң хитайчә бөлүми елан қилған 1-июлдики обзорда ваң лишйоң нуқтилиқ қилип уйғурлар дияридики сиясий вәзийәтниң һазир толиму хәтәрлик бир басқучқа берип қалғанлиқини тәкитләйду. Апторниң қаришичә, хитай һөкүмити «шинҗаңниң муқимлиқиға хәвп йәткүзгүчи асаслиқ амил миллий бөлгүнчилик вә қанунсиз диний паалийәт» дегән өлчәмгә әмәл қилған һалда сиясәт йүргүзмәктә. Һалбуки уйғурлар диярида яшаватқан хитайларниң бөлгүнчилик қилиши, уларниң қанунсиз диний паалийәт билән мәшғул болуши мәвҗут әмәс. Демәк буниңда уйғурлар «бөлгүнчи» вә «қанунсиз диний паалийәт билән шуғулланғучи» қилип қоюлған. Йәнә бир яқтин хитай пуқралири сиясәт җәһәттә һөкүмәтни толуқ қоллайду. Һәтта биңтуәнләрдики намрат деһқан ишчиларму адәттә шиллисигә минивалған парихор әмәлдарлардин зар-зар қақшиған билән, уйғурларни бастуруш тоғра кәлгәндә дәрһалла йәң шимайлап оттуриға чүшәләйду.

Ваң лишйоң бу мәсилиләрни тәһлил қилип «миллий мәсилиниң ирқий мәсилигә, сиясий зулумниң миллий зулумға айлинип кетиши әң хәтәрлик өзгириш» дәп көрситиду. Чүнки сиясий зулумни сиясий җәһәттики ислаһат биләнла оңлап кәткили болиду. Әмма уйғурлар «бу зулум хитайлардин келиватиду» дәп қарайдиған басқучқа барғанда бу хил «миллий зулум» чүшәнчисини сиясий ислаһат билән оңшаш мумкин болмайду. Әксичә пәқәт миллий мустәқиллиқ йолила бу зулумни түгитиштики бирдин бир чарә болуп қалиду. Мана бу һазирқи уйғурлар дияридики әң хәтәрлик амил һесаблиниду.

Апторниң қаришичә, уйғурлар диярида уйғурларниң һәрқандақ наразилиқ пикири яки һәрикити дәрһалла «террорлуқ» қа бағлинип бастуруп ташлиниду. Мундақчә ейтқанда һөкүмәт даирилири һәрқандақ наразилиқни бих һалитидила йоқ қиливетишкә алдирайду. Бу болса кишиләрни үмидсизликкә елип бариду. Йәнә бир яқтин хитай даирилири «иқтисадни тәрәққий қилдуруш арқилиқ миллий бөлгүнчиләргә базар қоймаслиқ» дегәнниму базарға селиватиду. Әмма уйғурларға сиясий һоқуқ бәрмәслик вә барчә иқтисадий контроллуқ хитайларниң қолида болуштәк бу чоң әндизә өзгәрмәй туруп уйғурлар дияридики мәсилиләр һәл болмайду.

Аптор мақалисиниң ахирида «сан өзгириш сүпәт өзгиришини кәлтүрүп чиқириду» дегәндәк бу һал давам қиливәрсә «сәври қача» ниң тешип кетидиғанлиқини, у чағда уйғурлар дияриниң пәләстингә охшаш ахири чиқмас җәң мәйданиға айлинип кетиши мумкинликини оттуриға қойиду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт