Bir xitayning bayanliri: "Shinjangda némiler boluwatidu?"

Muxbirimiz eziz
2019-11-06
Élxet
Pikir
Share
Print

Uyghur diyaridiki chékidin ashqan basturush bir qisim xitaylarnimu heyran qaldurup, ularni bu heqte az-tola pikir qilishqa ündewatqanliqi melum. 2018-Yili etiyazda dem élish üchün Uyghur diyarida sayahette bolghan ichkiridiki dangliq partiye gézitlirining bir sabiq muxbiri yéqinda özining shu waqitta körgenlirini élan qilip, lagér sirtidikilerning hayati qandaq dawam qiliwatqanliqini bayan qildi.

Qeshqerde bu xitay muxbirni heyran qaldurghan tunji ish bu sheherning topa basqan Uyghur mehelliliri we kochilirining bekmu pakiz ikenliki bolghan. U ichkiridiki xitay sheherliride hemmila yerde közge chéliqidighan exlet-chawa we yunda basqan yollarni uchratmighan. Emma qeshqerde hemmila jayda közge chéliqidighan bir hadise yol-yollardiki saqchi tekshürüsh ponkitliri bolup, xitay shopurlar mashinisini heydep qol pulanglitip qoyupla ötüp kétiwéridiken, emma Uyghurlar bolsa jezmen toluq tekshürüshtin ötüshi lazim iken. Hemmila jayni saqchilar qaplighan bolup, uninggha hemrah bolghan xitay kadir "Qeshqer hazir pütün memliket boyiche eng bixeter jay" dep maxtan'ghan. Emma u bu jaydiki toluq qorallan'ghan esker we saqchilarning asasen xitaylar ikenlikini, kaltek-toqmaq kötürüshüwalghan yardemchi saqchilarning asasen Uyghurlar ikenlikini bayqighan.

Bu xitay qeshqerde heyranliq ichide bayqighan yene bir mesile hemmila Uyghurning bayraq chiqirish we xitayche öginishke teshkillinishi bolghan. Bolupmu düshenbe küni seher sa'et altidin toqquzghiche hemmila Uyghur bayraq chiqirish, qesemyad bérish, siyasiy nutuq anglash dégenlerni anglashqa mejbur bolghachqa u shu küni etigende taksi chaqiralmighan. U körgen Uyghur yézilirida we hemmila kentte az dégendimu her heptisi ikki qétimdin artuq pash qilish yighini échilidiken, bu yighinda kishiler özini hemde bashqilarning "Siyasiy kemchiliki we mesilisi" ni pash qilidiken. Bu ishlargha xitay sékrétarlar bir tutash qomandanliq qilidiken.

Uninggha hemrah bolup yézilarni aylandurghan xitay sékrétarlardin biri "Biz Uyghurlarning qalaq halettin qutulushigha zor küch bilen yardem bériwatimiz. Mesilen, ular ilgiri chaghan ötküzmeytti. Hazir hemmila Uyghurning ishiki aldigha xitayche yéziqta chaghanliq mesnewi ésilidighan boldi. Uyghurlar ilgiri borida yaki gilemde olturup tamaq yep, yene shu bora yaki gilemde uxlaytti. Biz ulargha yéngiche a'ile jabduqlirini ishlitishni ögettuq. Shundin buyan öy jabduqlirining bahasi tézla ösüp, ularni satidighan sodigerler béyip ketti" dégenlerni sözlep bergen.

Xitay muxbir herqaysi jaylarda islam dinining Uyghurlar turmushidin siqip chiqirilghanliqini köplep körgen. Kishilerning tamaka chekmesliki, haraq ichmesliki éghir siyasiy mesile qatarida tekshürülgen. Uninggha hemrah bolghan xitay sékrétar "Hazir haraq ichidighan, tamaka chékidighan kadirni biz yaxshi kadir deymiz. Ashxanilardimu jezmen üstelge küldan qoyulushi lazim. Bu bir zor tereqqiyat" dégen. Emma u köpligen meschitlerning chéqiwétilgenlikini körgen. U bu heqte sorighanda xitay sékrétar "Bu Uyghurlar pul tapsila bir bolsa meschit séliwalidu, bir bolsa tümenlep pul xejlep öy bézeydu. Bu ularning bay bolalmasliqidiki tüp seweb" dégen.

Xitay sékrétar bu muxbirni aylandurghach uninggha yézidiki Uyghur yashlirining mutleq köp qismining Uyghurche xet yazalmaydighanliqini éytqan. U heyran bolup "Mekteplerde qosh tilliq oqutush yolgha qoyulghan emesmu?" dep sorighanda u sékrétar Uyghurche derslik kitablarda köp mesililer mewjut bolghanliqtin hazir emeldin qaldurulghanliqini éytqan. Muxbir heyran bolup "On nechche yil ishlitilgen derslik kitablardiki bunche köp mesililer ilgiri bayqalmay chén chüen'go kelgendin kéyin biraqla bayqalghini qiziqqu?" dep sorighanda sékrétar "Bu asasliqi chongqur yoshurunuwalghan 'ikki yüzlimichi' emeldarlarning köplükidin bolghan" dep jawab bergen. U yene maxtan'ghan halda "Ehwal mushu teriqide 50 yil dawam qilsa Uyghurning medeniyiti pütünley yoqilidu" dégen. Tereqqiyat toghrisida gep bolghanda "Bizning wezipimiz muqimliq we eminlik ornitish. Shinjangning iqtisadi tereqqiy qilmisimu boluwéridu" dégenni alahide tekitligen.

Toluq bet