Mutexessiler: xitay hökümiti waksinini kozur qilip turup türkiyege bésim ishlitiwatidu

Muxbirimiz irade
2020-12-31
Share

Chet ellerdiki bir qisim tetqiqatchi we közetküchiler xitay hökümitining tajisiman wirus waksinisini kozér qilip turup türkiyeni Uyghurlarni xitaygha qayturup bérishke yol achidighan kélishimnamini maqullashqa qistawatqanliqini bildürgen.

Bu heqte amérikaning "Washin'gton tekshürgüchisi" gézitining xewer qilishiche, xitay kompartiyesi hazir türkiyege bu jehette "Körünerlik bésim" ishletmektiken we buning üchün türkiyeni waksina bilen teminleshni kozér qilip qollanmaqtiken.

Tetqiqatchi adriyan zénz bu heqte gézitke qilghan sözide: "Xitaylar türkiyediki Uyghur jama'itining arisigha kirish üchün heqiqeten tirishiwatidu. Ularning aliburun nurghun jasusliri bar. Ular türkiyening bu kélishimni testiqlishi üchün perde arqisida nahayiti zor bésim qiliwatidu," dégen.

Türkiye-xitay arisidiki "Jinayetchilerni öz-ara ötküzüp bérish kélishimi" 2017 yili ikki dölet ministirliri arisida imzalan'ghan we 2019-yili türkiye prézidénti rejep tayip erdughanning maqullishidin ötken bolsimu, emma türkiye büyük millet mejlisi (parlamént) da téxi awazgha qoyulmighan. Hazir kélishimnamining ijra qilinishi peqet türkiye büyük millet mejlisining qararigha baghliq bolup qalghan bolup, yéqinda xitay xelq qurultiyi bu qararning maqullan'ghanliqini jakarlighan idi. Del shu küni xitayning tajisiman wirus waksinisini türkiyege yetküzülüshini kéchiktürüshi közetküchilerde guman peyda qilghan idi.

Türkiye öktichi partiyesining sabiq parlamént ezasi ayqan erdémir bolsa "Washin'gton tekshürgüchisi" ge qilghan sözide: "Béyjing bir yaqtin türkiyege salidighan meblighini, yene bir yaqtin tajisiman wirus waksinisini kozér qilip turup, türkiyening tashqiy siyasitige tesir körsitiwatqandek qilidu. Türk xelq ammisi Uyghurlarni zor küch bilen qollaydu, biraq erdoghan xitaygha yaxshichaq bolush üchün parlaméntta köp sanliq bolushtek ewzellikidin paydilinip turup, türkiye-xitay ötküzüp bérish shertnamisini maqullitishi mumkin," dégen.

Xewerde yene türkiye gerche shimaliy atlantik ehdi teshkilatining muhim ezasi bolsimu, emma erdoghanning hökümetni mustebit yolgha bashlap, rosiye we xitay bilen munasiwetlirini qattiq yéqinlashturghanliqi, eger bu kélishim imzalansa, türkiyede panahliniwatqan Uyghurlar üchün xewp hasil qilidighanliqi bayan qilin'ghan.

Türkiye-xitay arisidiki bu kélishim türkiyede we bashqa ellerde yashaydighan Uyghur jama'itining, kishilik hoquq teshkilatlirining we amérika hökümitining küchlük diqqitini qozghimaqta. Dunya Uyghur qurultiyi türkiye hökümitini xelq'ara qanunlargha we xelq'araliq qayturmasliq prinsiplirigha ri'aye qilip, xitay hökümiti bilen ötküzüp bérish shertnamisi imzalashtin saqlinishqa chaqirdi. Ular "Bu kélishim türkiye teripidin maqullansa, ötküzüp bérish shertnamisi xitayning Uyghurlargha ziyankeshlik qilishning yene bir qoraligha aylinishi mumkin," dédi. Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa mundaq dédi: "Medeniyet we til jehettin qérindash bolghan türkiye bu dölette panahlan'ghan Uyghurlarning ikkinchi wetini dep qarilidu. Sherqiy türkistanda yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliqni nezerde tutqanda, türkiye hökümitining türkiyide yashaydighan barliq Uyghurlarni qoghdash mejburiyiti bar."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet