Darrén baylér: “Xitay oqughuchilar Uyghurlar heqqide néme deydu?”

Xitay hökümitining Uyghurlarni basturush herikiti toghrisida xelq'ara axbarat wastilirida köplep xewer we maqaliler élan qilinish bilen birge, Uyghurlarni tetqiq qiliwatqan bir qisim chet'ellik mutexessislermu özlirining bu heqtiki izdinishlirini her xil munberlerde sözlep kéliwatqanliqi melum. Yash Uyghurshunas darrén baylér yéqinda özi hés qilghan yene bir ehwalni köpchilik bilen ortaqlashti hemde buni 1-may küni maqale sheklide élan qildi.

U ötken ikki yil ichide yigirme-ottuzdek aliy mektepning munbiride milyonlarche Uyghurning lagérgha qamilishini chöridigen halda her sahe kishilirige Uyghurlar duch kéliwatqan ijtima'iy paji'eni tonushturup kelgen idi. Bu jeryanda u köpligen xitay oqughuchilarning özi tonushturghan ehwalni zor heyranliq ichide anglighanliqini körgen. Uning bildürüshiche, amérikadiki bu léksiyeler jeryanida xitay oqughuchilar xitay hökümiti ijra qiliwatqan yuqiri pen-téxnika wasitiliridin paydilinip Uyghurlarni nazaret qilish, ularning pütkül ehwalni arxiplashturup kontrol qilish, Uyghurlarni xalighanche tutqun qilish, köpligen ishlarda Uyghurlar bilen xitaylarni ayrim öchirette turghuzush dégendek ehwallarni anglap te'ejjüpke chömgen. Hetta lagérlar mesilisini anglap chöchüp ketken. Chünki ularning köp qismi bu xildiki ehwalni amérikagha kélishtin ilgiri héchqandaq xitay axbaratidin anglimighan iken. 

Uning diqqitini tartqan yene bir nuqta xitay chong quruqluqidin kelgen oqughuchilarning özi bergen doklatlardin kéyin bolidighan so'al-jawapta ajayip-gharayip so'allarni sorishi bolghan. Ular hedisila Uyghurlarning tarixtiki “Bölgünchilik” qilmishliri hemde ularning “Wetenning birliki” üchün qandaq tehdit boluwatqanliqi heqqidiki chong quruqluq teshwiqatlirida köp déyilgen bayanlarni tekrarlash arqiliq darrén baylérning bayanlirini inkar qilishqa urun'ghan. Ularning beziliri hetta “Bizning dölitimiz xelq'ara qanun dégenlerdin mustesna. Peqet xen millitila Uyghurlar mesilisi heqqide söz qilishqa heqliq” dégen. U bu jeryanda herqaysi jaylardiki xitay konsulxanilirining bu xil oqughuchilarni meqsetlik halda bu xil sorunlargha ewetiwatqanliqi heqqidiki gep-sözlernimu anglighan. 

Darrén baylérning qarishiche, nöwette xitayda bash kötürüwatqan “Islam wehimisi” tedrijiy halda yéngi shekildiki irqchiliq qarishi bilen yughurulup ketmekte iken. Xitay hökümitining “Bixeterlik” namida shunche köp bigunah Uyghurlarni tutqun qilishi bolsa bu yüzlinishte hökümetning puqralar üchün qilip bériwatqan “Yaxshi ishliri” qatarida chüshinilip kélinmekte iken. U mushu ehwallarni közde tutup bu heqtiki ehwallarni téximu köp xitaylargha anglitish, jümlidin bu ishlarning heqiqiy mahiyitidin xewersiz qalghan köpligen xitay puqralirini buninggha seperwer qilishni teshebbus qilidu.