Yawropa ittipaqining diplomatliri xitayning lagérlar heqqidiki teshwiqatlirigha yantayaq bolup qélishtin éhtiyat qilmaqta

• 
  2019-11-14

Xitay hökümiti yawropa ittipaqidiki diplomatlarni uzundin buyan Uyghur élini ziyaret qilishqa teklip qilip kéliwatqan idi. Biraq roytérs agéntliqining yawropa ittipaqidiki bir qisim diplomatlardin igilishiche, xitayning bu telipining ishqa ashmasliq éhtimalliqi yuqiri iken. Chünki bu diplomatlar xitay hökümitining ziyaretni özining lagérlar heqqidiki teshwiqati üchün qollinishidin ensireydiken.

Xitay hökümiti eslide yawropa ittipaqi diplomatlirini bu yil 3-ayda Uyghur élide ziyarette bolushqa dewet qilghan. Biraq xitay bu diplomatlarning Uyghur élige barghan teqdirde Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chüen'go qatarliq yuqiri derijilik emeldarlar bilen körüshüsh we shundaqla kishilik hoquq mesilisini munazire qilishtek telipini ret qilghanliqtin diplomatlar bu ziyaretke barmaydighan bolghan.

Xewerde éytilishiche, yéqinda bundaq teklip qaytidin otturigha chiqqan bolup, ikki terep arisida yene muzakiriler bashlighan. Biraq ismini ashkarilashni xalimaydighan 6 neper yawropa ittipaqi diplomati roytérs agéntliqigha qilghan sözide özlirining bu ziyaretni emeliylishidu dep qarimaydighanliqini, chünki xitay hökümitining özlirige cheklimisiz halda ziyaret qilish pursiti bermigenni az dep, bu ziyaretni “Uyghur élide hemme ish normal” deydighan teshwiqatini qilish üchün qollinidighanliqini bildürgen.

Diplomatlardin biri “Bizning bu ziyarette érishidighinimizning tayini yoq. Xitay uni peqetla teshwiqat meqsiti üchün qollinidu” dégen. Yene bir diplomatmu roytérs agéntliqining muxbirigha “Xitay hökümitining bizning u yerdiki ziyaritimizni ‛gherblik diplomatlar bizning shinjangdiki siyasetlirimizni qollaydu‚ dep teshwiq qilish éhtimalliqi bizni oylandurmaqta,” dégen.

Derweqe, xitay hökümitining Uyghur élide 2 milyon etrapida Uyghur, qazaq qatarliq yerlik milletlerni “Yépiq terbiye” lagérlirigha qamap, ularni rohiy we jismaniy jehettin qéyin-qistaqqa éliwatqanliqi keng ashkarilan'ghandin kéyin xitay hökümiti pakistan, afghanistan, hindonéziye, malaysiya qatarliq bir qatar döletlerning diplomatliri we muxbirlirini Uyghur élida aldin orunlashturulghan ziyaretlerge apirip, ularning aghzi arqiliq özini aqlash üchün pa'al heriket qilghan. Biraq lagérlargha a'it küchlük pakitlar aldida ularning bu teshwiqatliri uzun put tirep turalmighan.