Б д т уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тәкшүрүшни тәләп қилди

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2022.11.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Б д т ға әза 50 дөләт кишилик һоқуқ алий комиссариниң “шинҗаң доклат” ни қоллап баянат елан қилди Б д т ға әза 50 дөләт сабиқ б д т кишилик һоқуқ алий комиссари бачелетниң бу йил 31-авғуст елан қилған уйғурлар һәққидики доклатини қоллайдиғанлиқини билдүргән. 2022-Йили 31-өктәбир.
UN Photo / Jean-Marc Ferre

24-Ноябир б д т ирқий айримичилиққа қарши туруш комитети баянат елан қилип, хитайниң уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тәкшүрүш чақириқини оттуриға қойған. Бу чақириқ үрүмчидә от апити йүз берип, хитай һөкүмәт мәнбәлири бойичә 10, әмма йәрлик даириләрниң ашкарилишичә 40 тин артуқ адәмниң өлүмигә сәвәб болған шуниңдәк бу сәвәб билән хитайда зор намайишлар баш көтүргән күнигә тоғра кәлгән.

“фирансийә авази” радийосиниң бу хусуста елан қилған “б д т ирқий айримичилиққа қарши туруш комитети хитайниң уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тәкшүрүшни тәшәббус қилди” намлиқ хәвиридә баян қилишичә, мәзкур чақириқта “хитай һөкүмитидин уйғур аптоном районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичилики билән әйибләнгән барлиқ саһәләрдә җиддий тәкшүрүш елип бериш, буниң қийин-қистақ, начар муамилә, җинсий зораванлиқ, мәҗбурий әмгәк, мәҗбурий ғайиб қиливетиш вә тутқун җәрянида өлүп кетиш һадисилириниму өз ичигә алидиған” лиқи оттуриға қоюлған.

Б д т ирқий айримичилиққа қарши туруш комитети, алдин агаһландуруш вә җиддий әһвалға тақабил туруш күнтәртипигә асасән хитай һөкүмитидин йәнә “уйғур районидики мәқсәтлик тутқун қилинип әркинликидин мәһрум болған барлиқ кишиләрни дәрһал қоюп беришни, мәйли аталмиш техника бойичә тәрбийәләш мәркәзлиридикиләр болсун яки башқа тутуп туруш муәссәсәлиридикиләр болсун, тутқунлар вә ғайибларниң аилисидикиләрни уларниң әһвалиға һәм параванлиқ һалиға мунасивәтлик мәлуматлар билән тәминләшни тәләп қилған”.

Д у қ баянатчиси дилшат решит бу һәқтә тохталғанда, б д т ниң бу чақириқиниң үрүмчидики от апити сәвәбидин пүтүн хитайда қозғилишлар баш көтүргән күнгә тоғра кәлгәнликини, буниң дуня җамаәтчиликиниң нәзирини йәнә бир қетим шәрқий түркистанға тартқанлиқини тилға алди. Д у қ муавин рәиси пәрһат муһәммиди мәзкур баянат вә хитайдики қозғилишларниң хәлқарада зәнҗирсиман инкасларни пәйда қиливатқанлиқини тәкитлиди.

Чақириқта ирқий айримичилиққа қарши туруш комитети хитай һөкүмитини б д т ниң мунасивәтлик әһдинамилиригә қол қойған дөләт болуш сүпити билән “уйғурлар вә башқа мусулман милләтләргә, муһаҗирларға вә дөләт ичи-сиртидики уларниң қоғдиғучилириға қаритилған барлиқ тәһдит селиш вә өч елиш қилмишлирини дәрһал тохтитишқа чақирған”.

Б д т ирқий айримичилиққа қарши туруш комитети чақириқида йәнә хитай һөкүмитидин “кишилик һоқуқ дәпсәндичиликиниң қурбаниға айланған уйғурлар вә башқа мусулман милләтләргә үнүмлүк рәвиштә бәлгилик толуқлима вә төләм төләшкә капаләтлик қилишни тәләп қилған”.

Мәзкур комитет йәнә хитай һакимийитидин “шинҗаңда йолға қоюватқан” “дөләт бихәтәрлики, терроризмға қарши туруш вә азсанлиқлар топиниң һоқуқлириға мунасивәтлик қануний рамкисини қайтидин көздин көчүрүп чиқишни, ирқий айримичилиққа қарши туруш әһдинамисигә қол қойған бир дөләт болуш сүпити билән мәзкур әһдинамидә көрситилгән ирқий айримичилиқниң һәрқандақ бир амилини йоқитишқа капаләтлик қилишни тәвсийә қилған”.

Вәзийәт анализчиси әнвәр әһмәт әпәнди бу хусуста тохталғанда, бу чақириқниң б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң сабиқ алий комиссари мишел бачелетниң доклатидин кейин б д т дин чиққан муһим бир аваз болғанлиқини әскәртти.

Б д т ирқий айримичилиққа қарши туруш комитетиниң бу чақириқи 2018-йили 8-айниң 30-күни мәзкур комитет бир милйондин артуқ уйғурниң җаза лагерлириға қамалғанлиқини елан қилғандин кейинки иккинчи чақириқи болуп, бу чақириқни елан қилиштики сәвәб һәққидә мундақ баянларға орун бәргән: “2022-йилиму шинҗаңдики кишилик һоқуқ вәзийитидә өзгириш болмиғанлиқи үчүн комитетимиз алдин агаһландуруш вә җиддий әһвалға тақабил туруш күнтәртипимизгә асасән тәйярлиқлардин кейин бу қарарни алдуқ. Ирқий айримичилиққа қарши туруш комитетиниң алдин агаһландуруш вә җиддий әһвалға тақабил туруш күнтәртипи мәвҗут мәсилиниң тоқунушқа айлинип кетишиниң алдини елишни мәқсәт қилиду шундақла тоқунуш йүз бәргән районда тәкрар тоқунуш йүз беришниң алдини елишни көздә тутиду”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.