Maykél sobolik: “Xitayning ‛bir belbagh bir yol‚ qurulushi Uyghur irqiy qirghinchiliqi bilen munasiwetlik!”

Washin'gtondin muxbirimiz jewlan teyyarlidi
2024.05.01
xi-shi-jinping-biden Amérikaning san-firansisko shehiride échilidighan “Asiya-tinch okyan iqtisadiy hemkarliq munbiri” ge kelgen xitay dölet re'isi shi jinping amérika prézidénti jow baydén bilen söhbette. 2023-Yili 15-noyabir.
AP

2024-Yili 4-ayning 15-küni “Amérika tashqi siyaset kéngishi” (AFPC) hindi-tinch okyan rayoni bölümining aliy tetqiqatchisi maykél sobolik (Michael Sobolik) ning “Xitayning chong dölet oyunigha taqabil turush: amérikaning yétekchilik istratégiyesi” namliq kitabi neshir qilindi. Aptor bu kitabta amérika bilen xitay arisida bashlan'ghan yéngi “Soghuq munasiwetler urushi” da amérikaning passip orun'gha chüshüp qalghanliqini, amérika rehberlirining kommunistik xitaygha qattiq siyaset we küchlük tedbir qollanmaywatqanliqini otturigha qoyghan؛ andin amérikaning aldinqi esirde sabiq sowét ittipaqigha qandaq taqabil turghan bolsa, xitayghimu shundaq taqabil turidighan we xitayni chekleydighan bir istratégiyege muhtaj ikenlikini körsetken.

Aptorning qarishiche, amérika özining dunyadiki yétekchilik ornini saqlap qalimen deydiken, xitayning “Bir belbagh bir yol” pilanini weyran qilishi kérek. Yene bir jehettin, kommunistik xitayning her türlük cheklime-tosaqlirini ajizlitip, xitay puqralirining uchur erkinliki, söz erkinlikini kapaletlendürüsh kérek.

“Washin'gton pochtisi géziti” ning dangliq muxbiri josh rogén(Josh Rogin) bu kitab heqqide yazghan bahasida mundaq dégen: “Maykél sobolikning bu yéngi kitabi xitay bilen boluwatqan yéngi soghuq munasiwetler urushida ghelibe qilishning éniq we etrapliq pilanini otturigha qoyghan hemde eng yaxshi usulning héchkim xalimaydighan qoralliq urushtin saqlinish ikenlikini qayil qilarliq chüshendürgen. U bu kitabida xitay kompartiyesining tarixini, xaraktérini we istratégiyesini bayan qilish arqiliq gherb siyasetchilirining meghlup bolush seweblirini bayan qilghan, shundaqla ularning yéngi istratégiyege muhtaj ikenlikini eskertken. Bu kitab xitayning némishqa dunya tertipige tehdit salidighanliqini chüshinishke qiziqidighanlar üchün choqum oqushqa tégishlik bir kitabtur”.

Tetqiqatchi maykél sobolik bu munasiwet bilen radiyomiz ziyaritini qobul qilip, bu kitabning yézilishigha türtke bolghan sewebni bayan qilip mundaq dédi:

“Men 2014-yildin 2019-yilghiche amérika dölet mejlisi kéngesh palatasida besh yil xizmet qildim. Bu jeryanda dölet mejlisi chiqarghan nurghun qanunlarning xitay amérikagha qarshi peyda qiliwatqan mesililerge merkezleshkenlikige diqqet qildim. Xitayning amérikada peyda qilghan yaman tesiri keng tesir qozghidi. Men yene, amérika shirketlirining xitaydiki kishilik hoquq depsendichilikige qandaq shérik bolghanliqigha diqqet qildim, emma amérika xitayning istratégiyelik ajizliqini tépip chiqip, uninggha ünümlük tedbir qollinalmidi. Menche, buning sewebi amérika rehberliri we siyasetchilirining köpinchisi amérika bilen xitayning bügün soghuq munasiwetler urushi dewride turuwatqanliqini étirap qilmaydu. Hazir buni étirap qilidighan rehberler bar, emma nahayiti az. Baydin hökümiti xitaygha boshangliq qildi, söhbet üstilide xitaygha jiq yol qoydi. Men bu kitabni yézish arqiliq shu nuqtini ilgiri sürmekchi: amérika kommunistik xitay hakimiyiti bilen bolghan riqabette utup chiqishi kérek. Men bu kitabta yene, amérika hökümiti qollansa bolidighan konkrét tedbir-taktikilarni bir-birlep otturigha qoydum.”

Tetqiqatchi maykol sobolik bu kitabida xitayning jahan'girlik ghayisi bolghan “Bir belbagh bir yol” pilanini nuqtiliq bayan qilghan bolup, shi jinping “Esir qurulushi” dep atighan bu pilan deslepte namrat döletlerge meblegh sélishtin bashlinip, bügünki künde siyasiy we herbiy istratégiye qurulushigha aylan'ghan. Aptorning qarishiche, “Bir belbagh bir yol” qurulushi xitayning noqul iqtisadiy qurulush pilani emes, belki siyasiy-jughrapiyelik istratégiyesidur. Uyghur rayoni bu qurulushning merkizi tügüni, u jaydiki qattiq basturush we irqiy qirghinchiliq del “Bir belbagh bir yol” pilanini uzun muddetlik kapaletke ige qilish üchün élip bérilghan. U bu heqte toxtilip mundaq deydu:

“Bir belbagh bir yol qurulushi shi jinpingning dunya istratégiyesi we iqtisad merkizini amérikadin xitaygha yötkeshke urunushidur. Shi jinpingning meqsiti xitayni dunyadiki eng küchlük döletke aylandurush, buning üchün u ‛bir belbagh bir yol qurulushi‚ ni küchep élip bériwatidu. Bir belbagh bir yol xeritisige qarisaq, yawro-asiya chong quruqluqidiki yolning yérimi dégüdek shinjangdin ötidu. Shinjang uzundin buyan xitayning yawro-asiya chong quruqluqigha échilghan derwazisi bolup keldi. Shunga xitay tarixtin béri bu zéminni mustemlike qilish üchün her qandaq bedel töleshtin yanmidi. Bu qurulush yene shinjangda yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliq bilen munasiwetlik, halbuki bu qirghinchiliq asasen Uyghurlargha qaritilghan. Xitay bu rayon arqiliq iqtisadini janlandurup, yipek yoli sodisini rawanlashturushqa küchep kelmekte؛ bir yaqtin bu zémindiki xelqning bayliqini bulap, qan-terini sümürmekte, irqiy qirghinchiliq yürgüzmekte. Shinjanggha munasiwetlik ‛bir belbagh bir yol‚ sodisining köpinchisi yenila dollar bilen hésabat qilinidu. Shunga amérika siyasetchiliri shinjangning dollar bilen baghlan'ghan tashqi sodisini irqiy qirghinchiliqqa baghlash kéreklikini chüshinishi kérek”.

Tetqiqatchi maykol sobolik bu kitabida xitayning “Bir belbagh bir yol” pilanining ejellik ajizliqini otturigha qoyup, ziyade kéngeygen jahan'girlik gherizining bir-birlep gumran bolush éhtimali barliqini, yene kélip xitayning dölet ichidiki iqtisadiy chöküsh we ijtima'iy mesililirining buni téximu tézlitidighanliqini, amérikaning bu pursettin ünümlük paydilinip, xitayni halaketke qistap, bu yéngi soghuq munasiwetler urushida ghelibe qilishqa heriketlinishi kéreklikini körsetken. Kitabining axirida u amérika siyasetchiliri paydilinishqa bolidighan bir yürüsh tedbir-taktikilarni otturigha qoyghan. U bu heqte mundaq dédi:

“Men otturigha qoyghan teshebbusning biri shinjang siyasiti. Yene biri uchur kontrolluqi bilen munasiwetlik. Kommunistik xitay hökümitining söz erkinlikini kontrol qilish we nazaret qilish iqtidari nahayiti küchlük. Emma u heqiqiy küchke wekillik qilalmaydu. Hökümet qanunluq bolsa puqralarni kontrol qilish, nazaret qilish we ularni qorqutushning hajiti qalmaydu. Kowid wirusi yamrighan mezgilde kommunistik xitay wirusni kontrol qilmay, uchurni kontrol qildi. Kommunistik xitayning dölet ichidiki uchurlarni kontrol qilishi kishilik hoquq mesilisi bolupla qalmay, amérikaning dölet xewpsizliki mesilisidur. Shunga amérika xitaygha qarshi alidighan eng muhim tedbirlerdin biri xitaydin uchur élishning qiyinliqi mesilisini hel qilish. Biz barliq charilerni qollinip, xitayning cheklime-tosaqlirini ajizlitip, xitay puqralirini amérika puqralirigha oxshash erkin sözliyeleydighan, siyasiy köz qarashlirini otturigha qoyalaydighan qilishqa tirishishimiz kérek. Mana bular amérika hökümiti nishan qilidighan ishlar؛ eger biz xitayning bizge qilghanlirigha inkas bildürüp qoyupla oltursaq, bu riqabette ularning paydisigha ish qilghan bolimiz. Emma biz ularni eng paydisiz riqabetke qistap apirishimiz kérek”.

Amérikadiki dangliq gézitler we siyasiy analizchilardin bashqa yene siyasiyonlar bu kitabqa yuqiri baha bergen bolup, amérika dölet mejlisi ezasi, amérika-xitay istratégiyelik riqabet pewqul'adde komitétining sabiq re'isi mayik gallagér mundaq baha yazghan: “‛xitayning chong dölet oyunigha taqabil turush: amérikaning rehberlik istratégiyesi‚ namliq bu kitabta maykil sobolik xitay kompartiyesining amérikaning ornini élishtek katta istratégiyesini qayil qilarliq chüshendürüptu. U öz tejribisi, xitay kompartiyesining tüzülmisi we nishanigha bolghan chongqur chüshenchisige tayinip turup, oqurmenlerge bu bir meydan oyundiki payda-ziyanni hemde bizning qandaq qayturma zerbe bérishimiz kéreklikini éniq körsitip bériptu”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.