Heptilik xewerler (29-iyundin 5-iyulghiche)

Muxbirimiz irade
2019-07-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Sürette(soldin onggha) amérika prézidénti donald tramp, yaponiye bash weziri shinzo abé we xitay re'isi shi jinping 20 dölet bashliqliri yighinida. 2019-Yili 28-iyun, yaponiye.
Sürette(soldin onggha) amérika prézidénti donald tramp, yaponiye bash weziri shinzo abé we xitay re'isi shi jinping 20 dölet bashliqliri yighinida. 2019-Yili 28-iyun, yaponiye.
AP

Yaponiye bash weziri shinzo abé Uyghur mesilisi heqqide shi jinpinggha éghiz achqan

Xongkongda chiqidighan "Alma xewerliri" torining 28-iyun küni xewer qilishiche, yaponiye bash weziri shinzo abé yaponiyening osaka shehiride échilghan g 20 dölet bashliqliri yighinigha qatnishish üchün kelgen xitay re'isi shi jinping bilen körüshkende Uyghurlar mesilisini tilgha alghan.

Xewerge qarighanda, shinzo abé sözide awwal xongkongdiki "Bir dölette ikki xil tüzüm" siyasitining xongkongdiki démokratiyening güllep yashnishida intayin muhim rol oynighanliqini tekitligen. U buninggha ulapla Uyghurlarning nöwettiki ehwali heqqide éghiz échip, "Kishilik hoquqning hörmet qilinishi bekmu muhim", dégen. Yaponiye bash wezirining Uyghurlar we xongkong heqqidiki endishilirini otturigha qoyushi shi jinping üchün kütülmigen bir ehwal bolghan.

Kent sékrétari: qoshmaq tughqanlirimiz bilen dastixanda oltursaq halal-haram démeymiz

Uyghur rayonida keng yolgha qoyuluwatqan "Qoshmaq tughqan siyasiti" heqqide hazirghiche axbaratqa ashkarilan'ghan uchurlardin bu atalmish qoshmaq tughqanlarning a'ililerde nazaretchilik qilishtin bashqa, shu a'ilining örp-adetliri, jümlidin yashash usulini özgertishige pütün küchi bilen heriket qiliwatqanliqi melum؛ xitay hökümitining xitayning yighiwélish lagérlirigha adem toplashta aktip rol oynawatqan we xitayning qoshmaq tughqan siyasitini ijra qilishta bashlamchi boluwatqan xotendiki melum bir kent sékrétari muxbirimizning ziyaritini qobul qilip, özining qoshmaq tughqini bilen bolghan munasiwiti heqqide melumat berdi.

U bu jeryanda, wang we ma famililik qoshmaq tughqanlirining özlirige halal-haramni ayrimasliqni ögetkenliki, shunga qoshmaq tughqanliri gösh élip kelse, choshqa göshi bolsimu yeydighanliqini bayan qildi.

Yene bezi weziyettin xewerdar kishiler xitay hökümitining bu urunushlirining közligendek ünüm bermigenliki, köpinche ahalilerning qattiq bésim we turmushtiki qiyinchiliqlirigha qarimay, halal-haram köz qarishida tewrinish bolmighanliqi, bolupmu, choshqa göshi yéyishni qobul qilghanlarni hökümet ziyapetliridin bashqa sorunlarda uchritishning mumkin emeslikini ilgiri sürmekte.

B d t xewpsizlik kéngishide amérika we gérmaniye xitayni Uyghurlar mesiliside qattiq eyiblidi

2-Iyul küni birleshken döletler teshkilati (b d t) ning bash shtabida ötküzülgen xewpsizlik kéngishining yighinida amérika we gérmaniye wekilliri xitay hökümitining milyonlighan Uyghurni lagérgha qamishi hemde ularni eng eqelliy heqlerdinmu mehrum qaldurushini qattiq eyibligen.

Roytérs agéntliqining xewer qilishiche, shu qétimliq yépiq yighinigha b d t xewpsizlik kéngishige eza 15 döletning wekili qatnashqan. Yighinda amérika qoshma shtatlirining b d t da da'imiy turushluq muweqqet bash elchisi jonasan ko'én xitay hökümitini "Uyghurlargha zulum qilish we xorlash qilmishliri sadir qiliwatisiler", dégen. Xitay hökümitining b d t da da'imiy turushluq bash elchisi ma jawshü buninggha narazi bolup, "Amérika we gérmaniyening xewpsizlik kéngishining yighinida bashqa döletlerning ichki ishlirigha munasiwetlik mesililerni tekitlesh heqqi yoq", dégen.

Melum bolushiche, bu, Uyghur mesilisining tunji qétim birleshken döletler teshkilati xewpsizlik kéngishide otturigha qoyulushi bolup hésablinidiken.

Kent sékrétari: "Buyruqqa asasen öyümning témidiki méhrab shekillik oyuqni töt chasigha özgerttim"

Radiyomiz muxbiri nöwette Uyghur yéziliridiki öy-imaretlerning milliy pasondiki neqishlirining sökülüwatqanliqi heqqide radiyomizgha kelgen uchurgha asasen téléfon ziyariti élip bardi.

Xotendiki bir kent sékrétari bulturdin bashlap méhrab shekillik körünüshlermu "Diniy esebiylikning alamiti" dep qarilip, ahalilerning öy-imaretlirige neqishlen'gen méhrablar tüzliwétilgen yaki töt chasa sheklige keltürülgenlikini delillidi.

Qeshqerdiki bir kent ayallar mudirimu özining mehellide "Diniy esebiylikni yoqitish" heqqide teshwiqatqa yétekchilik qiliwatqanliqini we teshwiqatida öy-imaretlerdiki méhrab sheklini yoqitishning zörürlükini chüshendürüwatqanliqin'i bayan qildi. Uning déyishiche, nöwette u wezipe ötewatqan tewelikte öy-imaretlerdiki méhrab qatarliq diniy tüs alghan shekil we körünüshler teltöküs yoqitilghan. Xotendiki mezkur kent sékrétari nöwette mehelle-kochilarni aylan'ghanda héch bir öy-imaret we qurulushlarda méhrab, munar we hilal ay shekillirini uchratqili bolmaydighanliqini bayan qildi.

5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi munasiwiti bilen xelq'ara jama'etke xitab qilindi

Dunya Uyghur qurultiyi 2009-yili "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" ning on yilliqi munasiwiti bilen bayanat élan qilip, dunya jama'etchilikini on yil ilgiriki xataliqini tekrarlimasliqqa chaqirdi.

Dunya Uyghur qurultiyi bayanatida "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" da xitay hökümitining tinchliq bilen namayish qilghan Uyghurlarni qanliq basturghanliqini, shu qétimliq weqede minglighan Uyghur ölüp, yarilan'ghan we ghayib qiliwétilgen bolsimu, biraq xitay hökümitining bu jinayiti üchün soraqqa tartilmighanliqi epsuslinish ichide tilgha élip ötken.

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa bayanattiki sözide "Xelq'ara jama'etning on yil ilgiriki bu qorqunchluq jinayetke süküt qilishi xitay hökümitini jasaretlendürdi. Netijide bügünkidek milyonlarche kishining lagérgha qamilishidek aqiwet kélip chiqti" dep eskertken we xelq'ara jama'etni "5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi" ning 10 yilliq xatiriside oxshash xataliqni tekrarlimasliqqa we xitay hökümitidin insaniyetke qarshi qiliwatqan jinayetlirining soriqini qilishqa chaqirghan.

Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushimu bu heqtiki bayanatida xelq'ara jama'etni xitaygha üzlüksiz bésim qilish arqiliq lagérlarning taqilishigha türtke bolushqa chaqirdi.

5-Iyul ürümchi qirghinchiliqining on yilliq xatirisi munasiwiti bilen 5-iyul küni dunyaning herqaysi jaylirida yashaydighan Uyghurlar, Uyghur teshkilatliri keng kölemlik naraziliq namayishliri we türlük xatirilesh pa'aliyetlirini ötküzdi.

B d t kishilik hoquq kéngishide we gérmaniyediki amérika elchixanisida Uyghur mesililiri tilgha élindi

B d t kishilik hoquq kéngishining jenwede dawam qiliwatqan 41-nöwetlik yighinining 3-iyul künidiki yighinida dunya Uyghur qurultiyining tür maslashturghuchisi rayn bérriy söz qilip, Uyghur élidiki zulumgha süküt qiliwatqan b d t bash katipi antoniyo gutrésni qattiq eyibligen. U mundaq dégen: "Lagérlar ikki yildin buyan mewjut, halbuki, b d t din buninggha qarishi bir emeliy heriket otturigha chiqmidi. B d t bash katipi xitay hökümitini insaniyetke qarshi jinayetlirini toxtitishqa chaqirishning ornigha bu mesilige sel qaridi yaki buningdin özini qachurdi, hetta xitayning 'bu térrorluqqa qarshi küresh namida élin'ghan tedbirler' dégen izahatlirini qobul qildi. Bundaq namuwapiq we xeterlik teshebbuslar xitayning qorqunchluq kishilik hoquq depsendichiliklirini yoshurushigha yardem qilishtin bashqa nerse emes".

Rayn bérry sözide yene, mezkur kéngeshning ikkinchi künidiki yighinida Uyghur rayonining mu'awin re'isi erkin tuniyazgha söz qilish pursiti bérilishinimu qattiq tenqidligen. Amérika hökümitining jenwediki birleshken döletler teshkilati we bashqa xelq'araliq organlarda turushluq elchilikimu erkin tuniyaz söz qilghan küni derhal bayanat élan qilip, "Kishilik hoquqni eng éghir derijide depsende qilghuchi döletning wekilige öz teshwiqatini qilidighan sorun hazirlap bergenlik kishilik hoquq kéngishi üchün bir nomustur," dégen idi.

3-Iyul küni yene, dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa amérikaning gérmaniyediki elchixanisining teklipi bilen paytext bérlin'gha bérip, bash elchi richard grénél ependi bilen bir sa'etke yéqin söhbet élip barghan. Dolqun eysa söhbet dawamida amérika hökümitidin xitayni jazalaydighan emeliy tedbirlerge muraji'et qilishini telep qilghan. Bash elchi richard ependi bolsa Uyghurlar mesilisining amérikaning tashqi siyasitidin orun alghanliqini, amérika hökümitining Uyghurlarning weziyitini dawamliq yéqindin közitip turidighanliqini tekitligen.

Toluq bet