Қазақистанлиқ мутәхәссисләр хитайниң “бир бәлвағ, бир йол” иқтисадий сиясити һәққидә тохталди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016.11.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
tebii-bayliq-nefit-gaz.jpg “ғәрбтин шәрққә тәбиий газ линийиси” қурулушида ишләватқан хитай көчмәнлири. 2008-Йили 26-авғуст, или области.
maginechina

Мәлумки, хитайниң йипәк йолини қайтидин гүлләндүрүш мәқситидә елан қилған “бир бәлвағ, бир йол” иқтисадий истратегийилик программиси йәр асти мәнбәлириниң бай запаслириға игә явроасияниң асасий қисмини өз ичигә алмақчи.

Хитайниң бу пилани енергийә, транспорт, санаәт, йеза игилики вә башқиму көплигән саһәләрни өз ичигә алған болуп, биринчи нөвәттә, қошна мәркизий асия мәмликәтлири билән бирликтә һәр хил лайиһәләрни әмәлгә ашуруш көздә тутулмақта.

Буниңдин хитай вә қазақистан қандақ пайда көриду? хитай көпләп мәбләғ селиватқан уйғур ели вә униң аһалисигә бу иқтисадий сиясәт немә бериду? хитайниң мәзкур истратегийиси русийәниң явроасия иқтисадий сияситигә тәсир көрситәләмду?

Р. Сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институтиниң йетәкчи илмий хадими, иқтисадчи доктор гүлҗаһан һаҗийеваниң пикричә, “бир бәлвағ, бир йол” иқтисадий программиси, биринчидин, көплигән саһәләргә мәбләғ селиш арқилиқ хитайға юқири дәриҗидә вә узун муддәтлик пайда елип келиду. Иккинчидин, бу хитай пуқралирини йеңи иш орунлири билән тәминләшкә мумкинчилик яритиду. Хитайниң дөләт қурулуш вә төмүр йол компанийилири мәркизий асия вә явропа мәмликәтлири билән болған һәмкарлиқниң һесабиға өзлириниң ишини техиму кеңәйтиду. Үчинчидин болса, йипәк йолиниң қуруқлуқ йоллирини контрол қилиш хитайниң енергийә бихәтәрликини тәминләйду.

Г. Һаҗийева қазақистан тоғрисида тохтилип, мундақ деди: “йипәк йоли иқтисадий сиясити қазақистанниң транспорт вә ишләпчиқириш қудритигә йеңи мәбләғләрниң еқип киришигә елип келиду. Бу чоң лайиһә қошумчә иш орунлириниң қурулушини тәминләйду, бу өз нөвитидә әлниң иқтисадий әһвалини яхшилитиду, иҗтимаий кәскинликини төвәнлитиду һәм сиясий муқимлиқини күчәйтиду. Шуни тәкитләш керәкки, қазақистан мәзкур лайиһини өзиниң иқтисадини раваҗландуруш программисиға киргүзмәкчи. Қазақистан җумһурийитиниң президенти нурсултан назарбайеф тәрипидин 2014-йили ноябирда елан қилинған ‛нурлуқ йол‚ йеңи иқтисадий сиясәт асасий җәһәттин әнә шу йипәк йоли иқтисадий сияситини раваҗландуруш пиланлириға асасланған. Шундақла қазақистан өз территорийисидики барлиқ игиликләрниң тәрәққиятиға 4 милярд доллар мәбләғ селишқа тәйяр икәнликини билдүрди.”

Әлфараби намидики қазақ миллий университетиниң профессори шерипҗан надирофниң қаришичә, йипәк йоли иқтисадий сияситиниң һәм хитай, һәм қазақистан үчүн интайин күчлүк тәсири, униң һәм пайдиси, һәм зийини болуши мумкин. Һәр бир мәмликәт өзиниң мәнпәәтини қоғдашқа тиришиду. Мубада бу сиясәт қазақистанни көпинчә транспорт йоли сүпитидила пайдиланған тәқдирдә қазақистан үчүн униң пайдисидин көрә зийини көпрәк болиду.

У йипәк йоли иқтисадий сияситиниң уйғур ели үчүн әһмийити һәққидә тохтилип, мундақ деди: “у йәрдики чоң шәһәрләр дуняви транспортлуқ система мәркәзлиригә айланса, у йәрдә йеңи иш орунлири, йеңи саһәләр пәйда болса, йеңи завутлар селинса, хәлқни иш билән тәминләшкә болиду. Иккинчидин, ш у а р земини интайин қурғақ, екологийилик әһвали назук район. Шуниң үчүн екологийилик мәнпәәтни яхши ойлаш керәк.”

Г. Һаҗийева бу мәсилә һәққидә тохтилип, һазирқи вақитта хитай хәлқ җумһурийитидә арқида қеливатқан, лекин келәчики зор үч районниң, йәни уйғур ели, гәнсу вә тибәт аптоном райониниң мәвҗут икәнликини илгири сүрүп, мундақ деди: “мәлумки, ш у а р ‛асияниң мәркизи‚ вә ‛хитай үчүн ғәрбкә деризә‚ болуп һесаблиниду. Райондин шәрққә қарап милярдтин ошуқ адими бар ички базар орунлашса, ғәрбкә қарап тәхминән шунчилик истемалчилар яшайду. Шуңлашқа х х җ шинҗаңни йипәк йолиниң иқтисадий бәлвеғини қуруш үчүн муһим истратегийилик түгүн дәп қарайду.”

Г. Һаҗийеваниң ейтишичә, йипәк йоли иқтисадий сиясити башқа районлардин ишләпчиқириш карханилирини, хизмәт көрситиш саһәлирини вә башқиларни уйғур елиға көчүрүш арқилиқ бу районниң тез тәрәққий етишини тәминләш мумкин болиду. Хитай мутәхәссислириниң баһалишичә, 2030-йилғичә уйғур елиниң ички кирими 43 милярд долларни тәшкил қилмақчи.

Г. Һаҗийеваниң пикричә, хитайниң йеңи иқтисадий сиясити явроасия иқтисадий иттипақи мәмликәтлириниң транспорт вә ишләпчиқириш қудритигә йеңи мәбләғләрниң кирип келишигә, иттипақ әзалириниң өз ‏- ара сода ишлириниң күчийишигә, иқтисадниң һәр хил саһәлириниң өсүшигә йол ачидикән. Лекин иттипақ әзалири бу җәһәттә хитай билән икки тәрәплимилик һәмкарлишишни әмәс, бәлки иттипаққа әза мәмликәтләр билән өз- ара һәмкарлиқни биринчи орунға қоюши лазимдур. У русийәниң иқтисадий сиясити һәққидә тохтилип, мундақ деди: “русийә бир нәччә йил мабәйнидә мәркизий асиядики иқтисадий риқабәтчиликтә хитайға йеңилип келиватиду. Русийәниң мәркизий асия дөләтлири билән болған тавар обороти 2014-йили 27.8 Милярд долларни, хитай 46 милярд долларни тәшкил қилди. Русийәниң мәзкур районға салған мәбләғлири 2013-вә 2014-йиллири 15 милярд болса, хитайниң пәқәт қазақистанға салған мәблиғи 2014-йили 30 милярд доллардин елиш кәтти. Һазирқи вақитта хитайниң мәркизий асия мәмликәтлири билән болған иқтисадий алақилири шунчилик чоңқурки, хитай уларниң әң муһим сода шериклириниң, мәбләғ салғучилириниң вә малийәвий һамийлириниң биригә айланди. Келәчәктә уларниң һәмкарлиқи йәниму кеңийиду дәп күтүлмәктә.”

Ш. Надироф хитайниң йеңи иқтисад йолиниң пәқәт русийәгила әмәс, бәлки дуня иқтисадиға тәсир йәткүзүватқанлиқини көрситип, мундақ деди: “хитай һазир дуняда иккинчи иқтисад. Тәсир қилғанда униң һәм русийә, һәм явроасия үчүн пайдисиму, зийиниму бар. Русийә бу сиясәткә һазирчә қарши әмәс. Мумкин келәчәктә русийә вә хитай арисида һәр қандақ зиддийәтләр, һәр түрлүк мәсилиләр чиқиши еһтимал.”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.