Qattiq qol siyaset Uyghurlarni qattiqchiliqqa qoymaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2013.12.18
ata-bala-echinishliq-resim Uyghur élidiki namrat Uyghur ata-bala.
RFA/Shohret Hoshur

Xitay kommunist hökümiti islahat, tereqqiyat, muqimliqtin ibaret üch muhim tayanch siyasetni yolgha qoyghan bu 35 yil xitayning qiyapitide chongqur özgirishlerni yasidi. Xitay xelq'aradiki ikkinchi iqtisadiy chong küchke aylandi. Halbuki, Uyghur diyarining iqtisadiy tereqqiyat sewiyisi omumiy jehettin yenila arqida, iqtisadiy, ijtima'iy tereqqiyatta xitay ölkiliridin perqliq nurghun mesililer mewjut bolsimu, xitay hökümiti yene bir tereptin Uyghur aptonom rayonida “Déhqan-charwichilarning kishi béshigha toghra kélidighan kirimining éshish nisbiti memliket boyiche aldinqi qatargha ötti” dégen témida teshwiqat élip barmaqta. Uyghur déhqanliri we Uyghur pa'aliyetchiliri xitayning bu teshwiqatlirini “Pütünley sepsete” dep reddiye berdi.

Xitayning doklatlirida “Qeshqer wilayiti, xoten wilayiti we qizilsu qirghiz aptonom oblasti namratlar eng köp, namratliq derijisi eng éghir rayonlar bolup, yardem bérishke tégishlik namrat obyékt 2 milyon 660 ming kishige yétidu, bu, aptonom rayonimiz yéziliridiki yardem bérishke tégishlik namrat obyékt omumiy sanining 81% ini igileydu” dep körsitilgen.

“Insanlar yashash jeryanida iqtisadiy kirim arqiliq turmushni melum kapaletke ige qilishqa mohtaj, bext maddiy éhtiyaj, yaxshi iqtisadiy kirimla emes, emma yaxshi iqtisadiy kirim bolmisa, meniwi xushalliq, bexttin söz échish tes.”
Xitay “Bultur, aptonom rayonimizdiki yéza ahalilirining kishi béshigha toghra kélidighan sap kirimining éshish sür'iti memliket boyiche 1-orun'gha ötkendin kéyin, bu yilning aldinqi 3 peslide, aptonom rayonimizdiki déhqan-charwichilarning kishi béshigha toghra kélidighan neq pul kirimi 5 ming 893 yüen'ge yétip, 14.4% Ashti hemde éshish nisbiti jehette memliket boyiche aldinqi qatargha ötti....”, bulardin bashqa yene “Bir qanche yildin buyan 19 ölke, sheherning shinjanggha qaratqan nishanliq yardem türliri tengritaghning jenubiy we shimalida özgiche tereqqiyatlarni meydan'gha keltürüp, her millet déhqan-charwichilirigha nurghun nep élip keldi...” dégendek teshwiqatlirini yene kücheytti.

Shinjang géziti qatarliqlarda “Déhqan-charwichilarning kishi béshigha toghra kélidighan kirimining éshish nisbiti memliket boyiche aldinqi qatargha ötti”, “Islahat, échiwétish yolgha qoyulmighan bolsa, shinjang bügünkidek güllep yashnimighan, xelqning turmushimu körünerlik yaxshilanmighan bolatti” dégendek teshwiqat xewerlirini élan qildi.

Emma Uyghur élidiki déhqanlarning inkasliridin, xitayning élan qilghan bu tereqqiyatlarning Uyghurlargha tewe emesliki melum bolmaqta. Xotenning qaraqash nahiyisidin ürümchige balisini dawalatqili kelgen bir ana ziyaritimizni qobul qilip, a'ilisining bir yilda éshin'ghan 2 ming yüen puli bilen balisini dawalitishqa qurbi yetmey, yérini satqanliqi, axiri jem'iyettiki saxawetchilerdin xijilliq ichide yardem sorashqa mejbur bolghanliqidek mohtajliq weziyitini izahlidi we yurtida köp sandiki déhqanlarning turmush ehwalining özidin perqlenmeydighanliqini, intayin namratliqta ötüwatqanliqini bildürdi.

Ilgirimu Uyghur déhqanlarning radi'omizgha yetküzgen inkaslirida köp sandiki Uyghurlarning, bolupmu déhqanlarning namratliqtin qutulalmaywatqanliqi melum bolghan idi.

Xitay da'iriliri Uyghur élining asasiy qatlamliridiki xelqning iqtisadiy turmushini yaxshilimay turup yene bir tereptin “Asasiy qatlam muqim bolghandila shinjang muqim bolidu, asasiy qatlamning teshkilat qurulushini kücheytish eng muhim xizmet” dep tekitleydu. Melum bolghandek, xitayning Uyghur aptonom rayonluq partkom, xelq hökümiti tereqqiyat bilen muqimliqni ikki qolda tutush, ikkila qol qattiq bolushta, “Zorawanliqqa qarshi turush, qanun-tüzümge we tertipke ehmiyet bérish” te ching turup, “Üch xil küch”ning bölgünchilik, buzghunchiliq heriketlirige qattiq zerbe bérish, asasiy qatlamni ching tutush,, ijtima'iy, siyasiy omumluqni we muqimliqni qoghdashni bahane qilip, Uyghurlargha perqliq qattiq qolluq siyasiti yürgüzmekte.

Bu mesililerge qarita amérikidiki Uyghur pa'aliyetchiliridin ilshat hesen ependi “Iqtisadiy tüzülmidin tartip medeniyet tüzülmisigiche, memuriy bashqurush tüzülmisidin tartip jem'iyet bashqurush tüzülmisigiche xitayning Uyghur élidiki islahatining emeliy paydisi Uyghur xelqning janijan menpe'itide namayan bolmisa, tereqqiyatning netijiliri Uyghur we bashqa yerlik ammigha nep yetküzmise, mejburiy shekillendürülüwatqan muqimliq muhiti yerlik xelqning arzusigha qarshi bolsa, muqimliq menggü ishqa ashmaydu” dep bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.