Қазақистан иқтисадшунаслириниң нәзиридики хитайниң уйғур дияридики иқтисадий сиясити

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2016.09.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Мутәхәссисләрниң қаришичә, 1949-йили, уйғур елидә хитай коммунистик һакимийити орнитилғандин буян әлдә бир қатар сиясий, иқтисадий, иҗтимаий ислаһатлар елип берилди. Нөвәттә, хитай өзиниң “бир бәлвағ, бир йол”истратегийисини елан қилип, уйғур дияриниң иҗтимаий-иқтисадини техиму раваҗландуридиғанлиқини җакарлиди вә иқтисади тәрәққиятни баш орунға қойди.

Қазақистандики йетәкчи иқтисадшунасларниң қаришичә, хитай гәрчә уйғур диярида йиллардин буян иқтисадий җәһәттики гүллинишни изчил тәкитләп келиватқан, уйғур қатарлиқ аз санлиқ милләтләрниң иқтисадини гүлләндүрүп, уларға параван турмуш яритиватқанлиқини тәшвиқ қиливатқан болсиму, әмма уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләрниң сиясий бастуруш, иқтисадий қалақлиқ вә миллий тәңсизликкә болған наразилиқи техиму күчәйди.

Омумән, хитай өткән әсирниң ахирлиридин тартип уйғур районини өзләштүрүшниң илгирики иқтисадий пиланлиридин чекинип, буни әмәлгә ашурушниң һәр хил вә йеңи йоллирини издимәктә.

Бу хил көз қарашларни илгири сүргән қазақистандики р. Сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институтиниң йетәкчи илмий хадими, иқтисад пәнлириниң доктор намзати гүлҗаһан һаҗийеваниң пикричә, оттуз йилдин ошуқ вақит илгири башланған хитайдики зор иқтисадий ислаһатлар қариму-қарши нәтиҗиләргә елип кәлгән болуп, биринчидин, бу ислаһатлар арқисида хитай мисли көрүлмигән дәриҗидә гүллинишкә еришкән болса, йәнә бир тәрәптин, бу ислаһатлар мәмликәттики иҗтимаий тәңсизликни техиму күчәйткән һәм ашкара қилған. Хитай районлириниң раваҗлиниш дәриҗисидики тәңпуңсизлиқ мәсилиси хитай даирилири үчүн әң назук мәсилиләрниң бири болуп қалмақта.

Г. Һаҗийева болупму милләтлири вә хәлқлири һәр хил иҗтимаий-иқтисадий вә сиясий тәрәққият басқучлирида яшаватқан, бир милләт иқтисадий әһвали вә сани җәһәттин иккинчи бир милләттин юқири дәриҗидә болған һәм узун вақиттин буян һөкүмран милләт сүпитидә келиватқан мәмликәтләрдә тәңпуңсизлиқ мәсилисиниң интайин мурәккәп вә чигиш икәнликини көрситип, мундақ деди: “мундақ мәмликәтләр қатариға асаслиқ түрдә хитайни киргүзүшкә болиду. 80-Йилларниң башлирида бәзи хитай алимлири хитайда вә пүткүл дуняда зор иҗтимаий-иқтисадий пәрқләргә игә аталмиш ‛биринчи‚, ‛иккинчи‚ вә ‛үчинчи дәриҗидики‚ тәрәққий етиватқан районларниң мәвҗут икәнликини тәкитлигән иди. ‛үчинчи дәриҗигә‚ алди билән хитайниң ғәрбий районлирини ятқузиду. Бу районларниң ичидин болупму шинҗаң-уйғур аптоном районини алаһидә бөлүп қараш лазим, чүнки бу райондики иҗтимаий-иқтисадий қалақлиқ миллий мунасивәтләр техиму мурәккәпләштүргән иди”.

Г. Һаҗийеваниң тәкитлишичә, хитай коммунистик партийисиниң 12-қурултийидин кейин, хитайниң иқтисадий сияситидә, болупму шәрқий районларни раваҗландурушқа көпрәк әһмийәт берилип, мәркизий вә ғәрбий районлар иккинчи вә үчинчи орунға қоюлди. Әмма мундақ сиясәт районлар арисидики тәңпуңсизлиқниң йәниму өсүшигә елип кәлгән иди. 1999-Йили “ғәрбий районларни кәң даиридә өзләштүрүш истратегийиси” рәсмий елан қилинип, 50 йиллиқ тәрәққият программиси қараштурулди. Мәзкур программини әмәлгә ашуруш үч басқучқа бөлүнүп, биринчи басқучта муһим болған обйектларни селиш, иқтисадниң түзүлүшини яхшилаш, екологийилик мәсилиләрни һәл қилиш, илмий-техникилиқ тәрәққиятни, билим дәриҗисини көтүрүш, һөкүмәт түзүмидә ислаһатлар йүргүзүш, мәбләғ селиш сияситини яхшилаш қатарлиқ вәзипиләр көздә тутулди.

Г. Һаҗийева уйғур елиниң хитайниң истратегийилик программисидики орнини көрситип, мундақ деди: “хитайниң ш у а р да өз мәнпәәтиниң барлиқи тасадипий әмәс иди, чүнки мәзкур район мол тәбиий байлиқларға, шу җүмлидин енергийә мәнбәлиригә игә. Истратегийилик пиланда ш у а р ни йеқин арида мәмликәттики әң чоң нефит вә нефит-химийәлик базиға айландуруш көздә тутулған. Бу мәқсәткә йетиш үчүн мәркизий һөкүмәт ш у а р территорийисидики углеродлуқ вә водородлуқ хам әшя мәнбәлирини издәш вә өзләштүрүшкә бөлүнидиған хираҗәтни һәр йили көпәйтмәктә. Шундақла хәлқара вә малийә тәшкилатлириниң һәм чәтәл һөкүмәтлириниң кредитлири актип һалда пайдилинилмақта. Йеңидин башланған тәбиий газни ғәрбий районлардин шәрқий районларға йүткүзүш лайиһисигә 120 милярд йүәндин көп мәбләғ аҗритилмақчи”.

Г. Һаҗийеваниң көрситишичә, 2050-йилғичә мөлчәрләңән дөләт программиси төвәндики вәзипиләрни алдиға қойиду: “биринчидин, йеза игилики ишләпчиқиришини раваҗландуруп, келәчәктә уйғур районини юқири сүпәтлик пахта ишләпчиқиришниң, шу җүмлидин уни қайта ишләшниң, тошушниң, тоқумичилиқ вә сода тармақлириниң чоң базисиға айландуруш. Иккинчидин, бағвәнчилик вә қоғунчилиқ мәһсулатлирини ишләп чиқириш, уларни қайта ишләш, тошуш вә сетиш. Үчинчидин, нефит вә тәбиий газ ишләпчиқириш, униң мәһсулатлирини қайта ишләш вә сетиш.”

Уйғур ели, қазақистанниң әл-фараби намидики қазақ миллий университетиниң иқтисадий җуғрапийә профессори шерип надирофниң қаришичә, буниңдин үч йил илгири хитай дөләт рәиси ши җиңпиң тәрипидин оттуриға қоюлған “бир бәлвағ, бир йол” истратегийисини әмәлгә ашурушта муһим рол ойнимақчи. Мәзкур лайиһә арқилиқ хитай өзиниң ғәрбий чегрилиридин оттура асия вә иран арқилиқ явропағичә болған кәң арилиқта зор қурулуш пиланлирини әмәлгә ашурушни көздә тутмақта. У хитайниң бу истратегийисиниң мәқсити һәққидә тохтилип, мундақ деди: “биринчидин, мәмликәтләр бирләшсә, уларниң иқтисадий қудрити өсиду. Иккинчидин, бу йеңи йипәк йолида русийә билән хитайниң роли юқири болиду. Үчинчидин, явропа иттипақини өзигә йеқин тартип, пүткүл явро-асия вә африқини бирликкә кәлтүриду”.
Ш. Надироф хитай бу бирликни қолға кәлтүргән тәқдирдә йеңи иқтисадий-малийәвий бирликниң пәйда болидиғанлиқини, униң арқисида болса, долларға риқабәт сүпитидә йеңи пул бирлики кәшип қилиш зөрүрийитиниң туғулидиғанлиқини билдүрди.

Униң қарашлиридин мәлум болушичә, хитай өзиниң оттура асия вә униңдин сиртқи җайлар билән болған сода-иқтисадий вә енергийә мәнпәәтлирини техиму капаләткә игә қилиш үчүн уйғур дияридин үнүмлүк пайдилинишни нишан қилған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.