Хитайниң уйғур районидики аманлиқ тәдбирлири уйғур йәккә игиликигә қаттиқ тәсир қилған

Мухбиримиз әркин
2017.03.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghur-namrat-tijaret-aqsu.jpg Чақчилиқ қилип җан беқиватқан намрат уйғурлар. 2008-Йили 31-июл, ақсу.
AFP

Хитай даирилириниң уйғур аптоном районлуқ партком секретари чен чүәнго уйғур елиға йөткилип кәлгәндин кейин, болупму униң гума 14-феврал пичақлиқ һуҗум вәқәсидин кейин алған қаттиқ аманлиқ тәдбири районниң саяһәт ишлирини ақситип, йәккә тиҗарәтчиләрниң содисиға тәсир қилған.

Әнглийә “иқтисадшунас ”журнилиниң көрситишичә, хитай даирилириниң қораллиқ һәйвә көрситиш һәрикәтлирини елип бериши, шәһәр-базарларда броневик тохтитип, мәхсус айродромларда елинидиған аманлиқ тәдбирлирини һәммә йәрдә йолға қоюши, бәзи биналарни сим тор билән қоршап, киргән-чиққан аптомобилларға қарита бомба тәкшүрүши елип бериши, саяһәтчиләрдики бу районда әһвал еғиркән, дәйдиған әндишини күчәйтивәткән.

Мәзкур журналниң йеқинда елан қилған мақалисидә, бу вәзийәтниң җәнубий уйғур елидики йәрлик уйғур йәккә тиҗарәтчилиригә тәсир қилғанлиқи, саяһәтчиләргә йәрлик қол санаәт мәһсулатлирини сатидиған йәккә тиҗарәтчиләр баһа чүшүп, “сода өлди” дәп шикайәт қиливатқанлиқини илгири сүргән.

Җәнубий уйғур елиниң мәлум бир шәһиридики бир доппа дукининиң хоҗайини радиомизға бәргән баянатида, йеқиндин бери содисиниң бошап кәткәнликини дәлиллиди.

Дукандар: бу доппа дукини. (Базар) өткән йилқиға қариғанда сәл аста.

Мухбир: мәсиләнгә, қанчилик астилиғанду? сетилишини дәймәнғу?
Дукандар: сетиш немисини,дәмсиз. Сетилиши һазир бир күнигә шу бир 2 тал, 3-2 тал,дегәндәк шундақ сетиливатиду. Һазир маву вақитму начар болғандин кейин. Һаваму бир күн соғуқ, бир күн иссиқ болғандин кейин.

Мухбир: дукандики күндилик сетилишини дәйсизғу, тордики әмәс. Нормал базарда күндә қанчиси сетилатти?
Дукандар: адәттики нормал базарда 5-6, 10 дегәндәк ашундақ сетилиду.

Уйғур районидики “каңхуй ”намлиқ бир саяһәт ширкитиниң чаршәнбә күни радиомизға билдүрүшичә, һазир уйғур райониниң шималидики қанас, қаримай қатарлиқ районларға саяһәт қилиш мәсилә әмәс. Бирақ уйғур елиниң җәнубидики районларда саяһәтчиләргә алаһидә бихәтәрлик тәкшүрүши йолға қоюлидикән.

У мундақ дәйду: “баям мән ейтқандәк шималдики қанас қатарлиқ җайларға саяһәт қилсиңиз һечқандақ мәсилә йоқ. Бирақ җәнубқа саяһәт қилишқа кәлсәк мән сизгә раст гәпни қилишим керәк. Үрүмчидә һечқандақ гәп йоқ. Бу йәр шинҗаңниң мәркизи. Биз қанасқа беришта қаримай, куйтуң яки алтайдин өтимиз. Бу йәрләрдин хатирҗәм болсиңиз болиду. Бирақ шу җәнубқа бериш мәсилисигә кәлсәк, мәйлисиз хотән, қәшқәр, ақсуға бериң, бу җайларда мәйлисиз йәрлик болуң, чәтәллик болуң яки ичкирилик болуң һәммиси үчүн бир мәсилә бар., у йәрниң вәзийити бир қәдәр җиддий”.

Униң қәйт қилишичә, шу сәвәблик йолда җәнубий уйғур райониға баридиған йолучиларни көп тәкшүридикән.

У: “бу районниң бихәтәрлик тәкшүрүши нисбәтән көпрәк. Мәсилән, биз җәнубқа аптомобил һәйдәп барсақ бәлки нурғун тәкшүрүш понкитлиридин өтүшимиз керәк”, деди.

Юқириқи уйғур дукандарниң бирдин- бир үмиди язлиқ саяһәт пәсли йетип кәлсә, содисиниң бир аз тирилишидур. Бирақ бәзи хитай иқтисадшунаслириниң қәйт қилишичә, вәзийәт мушундақ кетивәрсә, уйғур елиниң язлиқ саяһәтчиликигә үмид бағлашқа болмайдикән.

Америкида олтурушлуқ хитай иқтисадшунас хе чиңлйән ханим мундақ дәйду: “саяһәт иқтисади мундақ маңиду, алди билән бу кишиләрниң шу җайларға берип, көрүшини асас қилиду. Иккинчиси, ятақхана мәсилиси. Үчинчиси, шу йәрниң мәһсулатини сетивелиш вә йемәк-ичмәккә пул хәҗләштур. Йәнә бир муһим хираҗәт, у болсиму йәрлик саяһәт буюмлирини сетивелиш. Мәсилән, шинҗаңниң пичиқи. Лекин һазир саяһәтчиләр пичақ алалмайдиған болди. Алған тәқдирдиму айропиланға чиқармайду. Униңдин башқа һәр хил йәрлик мәһсулатлар бар, әмма чәклимиму хели көп. Шуңа, уйғур райони саяһәттин келидиған киримгә бәк үмид бағлимаслиқи керәк”.

Униң көрситишичә, 5-айға қәдәр саяһәтчи тизимлатмиса, буниңда үмид йоқ икән. Хе чиңлйән, “муқимлиқ асаслиқ мәсилигә айланған һәрқандақ йәрдә иқтисадниң тәрәққияти тәсиргә учрайдиғанлиқи”ни билдүрди.

У мундақ дәйду: “мениңчә бундақ вақитта шинҗаңниң иқтисади вәзийитидин сөз ечилса, униң бир нәтиҗисиниң болуши натайин. Болса, униң муқимлиқ мәсилиси болиду. Бир районда бихәтәрлик бир мәсилигә айланған вақитта, мәбләғ селиш дегәнләрниң һәммиси чәклимигә учрайду. Һазир кетәләйдиған хитайлар кетиватиду. Һөкүмәт сәпәрвәрликкә келип, һәрбир адәмгә 5000 сом мааш берип, нәччә йүз сақчи қобул қилимиз, дегини турди. Буниңға адәм чиқамду-чиқмамду, мәнму билмәймән. Бирақ бу һазирқи вәзийәт. Шуңа, шинҗаңниң иқтисади қисқа вақитта оңшалмайду. У һазирқи хәқләрни тутуп қалаламду йоқ, буни билмидуқ”.

Бирақ “иқтисадшунас” журнилиниң мақалисидә қәйт қилишичә, даириләр саяһәтчилик уйғур районида муқимсизлиқни азайтип, уйғурлар билән хитайлар оттурисидики “иттипақлиқи” ни күчәйтишни арзу қилсиму, бирақ саяһәттики гүллинишниң уйғурларға һечқандақ ярдими тәгмигән.

“хитай ички саяһәтниң милләтләр иттипақлиқини алға сүрүшигә ишиниду” сәрләвһилик бу мақалида: “бу йәрдики қурулған барлиқ биналар уйғурларни унчилик хош қиливетидиған иш әмәс. Пакистанға баридиған таш йолни йеңилаш қурулушида ишләватқан ишчилар пүтүнләй башқа өлкилик ишчилар. Саяһәтчиликниң сәмимий муамилини алға сүрүп, буниң пүтүн шинҗаңға кеңийидиғанлиқиға йетәрлик пакит йоқ. (Хитай) саяһәтчиләр көп һалларда хитайлар зич олтурушлуқ районларни саяһәт қилишни таллайду. Уйғурларни зиярәт қилидиғанлар болса бәзидә мәсчиткә калтә иштан билән кирип яки қәдимий әсәрләрни асраш һәққидики қаидигә сәл қарап, йәрлик хәлқниң һессиятиға тегиду”, дейилгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.