Хитай чәтәлләрдики уйғур тиҗарәтчиләрниң уйғур ели билән сода алақисигә тосқунлуқ қилған

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017.06.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghur-namrat-tijaret-aqsu.jpg Чақчилиқ қилип җан беқиватқан намрат уйғурлар. 2008-Йили 31-июл, ақсу.
AFP

Түркийә, әрәбистан, дубәй қатарлиқ җайлардики бир қисим уйғур тиҗарәтчиләрниң инкас қилишичә, уйғур ели билән бу дөләтләр оттурисида сода қилидиған уйғур тиҗарәтчиләрниң үрүмчи, қәшқәр, хотән қатарлиқ җайларға пул вә мал селиши даириләр тәрипидин тосуветилгән, учур алақә васитиси кашилиға учриған, уйғур елидики дуканлири тақап қоюлған, уйғур елидики бәзи тиҗарәт шериклири сәвәбсизла тутқун қилинған. Буниң билән нурғун уйғур тиҗарәтчиләрниң содиси тохтап, көп зиян тартмақта икән. Һалбуки, хитай консулханиси билән йеқин алақиси бар аз сандики тиҗарәтчиләр болса содисини нормал давам қилмақта икән.

Уйғур елиниң шихәнзә, манас, қумул вә мидуң шәһиридики җ х тармақлири өткән йили 18-өктәбиргичә амминиң қолидики паспортларни тапшуруп бериши, әгәр тапшурулмиса паспорт игилиригә аваричилик болидиғанлиқи әскәртилгән уқтурушини тарқилип, паспорт йиғивелиш сияситини уйғур елиниң барлиқ җайлирида қайтидин бирдәк иҗра қилған иди. Көзәткүчиләр, бу һәрикәтниң уйғур райониниң йеңи әмәлдари чен чүәнгониң һәммә ишта баш нишанни чөридәш чақириқиға бинаән елип бериватқанлиқини илгири сүриду.

Буниң билән уйғурларниң саяһәт вә сәпәр әркинлики чәклинипла қалмай, оқуш вә содисиғиму зор тосалғулар яратқан. Хитай һөкүмитиниң қайтидин уйғурларниң қолидики паспортларни йиғивелишиниң чәтәлләргә чиққан

Уйғурларниң шәхси учурлирини игиләшни мәқсәт қилидиғанлиқи дәлилләнгән иди.

Болупму уйғур районида давам қиливатқан үч хил күчләргә қарши һәрикәттә, чәтәлдики дост яки қериндашлириға пул йоллашниңму җинайи пакит дәп қарилип, болупму түркийә, мисир қатарлиқ җайларға пул салған яки бу дөләтләр оттурисида тиҗарәт қилғучиларниң қаттиқ тәқиб астиға елиниватқанлиқи мәлум иди.

Уйғур районида давам қиливатқан үч хил күчләргә қарши туруш, паш қилиш һәрикәтлиридә түркийә қатарлиқ җайларда оқуп кәлгән, сода қилғанларниң өзлири вә вәтәндики аилә-тавабиати тәһдит вә түрлүк баһаниләрдики тутқун вә сорақларға дуч кәлгән болуп, бу һәқтә түркийәдин бир уйғур тиҗарәтчи, түркийәдин уйғур елиға кәткән хоҗайининиңму паспортини тартивелип тәкшүрүватқанлиқини, һазир учур вә иқтисадий алақисиниңму үзүлгәнликини мәлум қилди. Униң дейишичә, түркийәгә берип кәлгән тарихи бар уйғурларниң һәммиси “икки һәптилик өгиниш” баһанисидә даириләр тәрипидин елип кетилгән.

Илгири омумйүзлүк паспорт йиғиш һәрикитидиму уйғур тиҗарәтчи, пулдарларниң асаслиқ тәкшүрүлүш обйекти қилиниватқанлиқи, болупму чәтәлгә чиққан, һәҗгә барған вә түркийәгә барған, чәтәл билән сода қиливатқан нурғун уйғурларниң тәкшүрүлүш обйекти икәнлики атуш сақчилири тәрипидин дәлилләнгән иди.

Уйғур елида бир қисим пулдар содигәр, болупму җамаәт ичидә бәлгилик тәсиргә вә йүз-абруйға игә игилик тиклигүчи, бай сахавәтчи уйғурларниң йеқиндин буян хитайниң асаслиқ тәқибләш нишани болуватқанлиқини, даириләрниң һәр түрлүк иқтисадий сиясий вә башқа җинайәтләрни артип уларниң игилики вә һаятини вәйран қиливатқанлиқини аңлап вәтәнгә қайтиш нийитидин янған бир содигәр ханим, түркийәдә өзи билидиған бәзи содигәрләрниң түрлүк төһмәтләр артилип түрмигә қамалғанлиқини, нөвәттә түркийәдә уйғурлар тәрипидин қурулған мал тошуш ширкәтлириниңму асасән тақилип қалғанлиқини билдүрди.

Радиомизға нам-шәрипини ашкарилимаслиқ шәрти билән мәлумат бәргән бу содигәр ханимниң ейтишичә, түркийәдә “шинҗаң санаәтчиләр бирләшмиси” ни қурған, хитай консули билән зич алақиси бар сабир боғда исимлик кишиниң башқурушидики яки униң билән алақиси болған уйғурларниң мал тошуш ширкәтлиридин башқа, уйғурларниң ширкәтлириниң түркийәдин үрүмчи, хотән, қәшқәр қатарлиқ җайларға пул, мал маңдуруши хитай даирилири тәрипидин пүтүнләй тосуветилгән.

Мәлумат йәткүзгүчиләрниң баянлириға қариғанда, хитай даирилири өткән һәптә истанбулға уйғур елидин сақчи вә истихбарат хадимлирини әвәткән вә сабир буғра арқилиқ мал тошуш ширкәтлирини қурған адәмләрни чақиртип “һәмкарлиқ орнитиш” баһанисидә өзлириниң түркийәдә уйғур һәрикитидин йирақ туруш қатарлиқ шәртлиригә көндүрүшкә тиришқан. Бу хил шәрт вә тәһдитләргә писәнт қилмиған уйғур тиҗарәтчиләрниң болса, йеқинқи күнләрдин башлап вәтән билән учур вә сода алақиси пүтүнләй тосуп қоюлған.

Биз сабир боғда вә хитай әлчиханиси билән алақилишип көргән болсақму, бу учурларни дәлилләш имканийитигә еришәлмидуқ.

Биз түркийәдә импорт-експорт ширкити қурған, йеқинқи айларда уйғур елиға мал селиши чәкләнгәнлики сәвәблик зор зиянға учриған бир содигәр билән алақиләштуқ, униң ейтишичә, гәрчә уйғур содигәрләрниң уйғур ели билән болған сода алақиси тоңлитип қоюлған болсиму, хитайлар вә хитай консули билән алақиси болғанларниң содиси һелиһәм нормал йүрүшүклүк икән.

Инкас қилғучиларниң баяниға қариғанда, нөвәттә түркийәдә яшаватқан вә паалийәт елип бериватқан уйғурлар хитайниң нормал сода йоллириға тосалғу яритиш, содигәрләргә тәһдит вә түрлүк бесимларни йүргүзүшигә қарши түркийә һөкүмитиниң мунасип тәдбир қоллинишини тәләп қилмақта икән.

Һалбуки, илгири хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш сиясәтлиригә қарита әйибләшләрдә болған, һәтта 2009-йилдики “үрүмчи вәқәси” дин кейин, хитайни уйғурлар үстидин ирқий қирғинчилиқ елип бериш билән әйиблигән түркийә президенти рәҗәп таййип әрдоған бу нөвәт 14‏-май “бир бәлвағ, бир йол” йиғинида сөзлигән нутқида, бу йолниң йипәк йоли бойиға җайлашқан дөләтләрдики “террорлуқ”ни түгитидиғанлиқини тәкитлигән.

Униң билән хитай рәиси ши җинпиң бир қатар келишимләрни имзалиған. Буларниң бири, җинайәтчиләрни өткүзүп бериш келишими уйғурларниң әндишисини қозғиған иди.

Чүнки униң, бу зиярити хитай уйғур елидики бастуруш сиясәтлирини техиму өткүрләштүргән, уйғурларға қаритилған диний вә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлири юқири пәллигә чиққан мәзгилгә тоғра кәлгән иди. Түркийә-хитай арисидики ташқи сода соммиси 2002-йили йилида бир милярд доллар әтрапида болған болса, бу сомма бүгүнки күнгә кәлгәндә 27 милярд долларға йәткән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.