Uyghur élining “Bir yol-bir belwagh istratégiyesi” diki döletler bilen bolghan tijaret hejmi némishqa özgermeydu?

Muxbirimiz irade
2016.08.16
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghur-rayoni-xitay-ottura-asiya-soda-ulushi.jpg Uyghur élining xitay ottura asiya sodisida igiligen ülüshi körsitilgen grafik.
blogs.ft.com Diki munasiwetlik maqalidin élin'ghan.

Xitay dölet re'isi shi jinping 2013-yili ‛bir yol, bir belwagh‚ pilanini otturigha qoyup, shinjang Uyghur aptonom rayonining mezkur pilandiki ehmiyitining intayin muhimliqini tekitligen idi. Xitay hökümiti yéngi yipek yoli istratégiyesige asasen Uyghur élige nurghun meblegh sélip, qoshna eller bilen bolghan iqtisadiy munasiwetlerning zoriyidighanliqini ilgiri sürgen. Biraq, bu heqtiki sanliq melumatlardin qarighanda, yéqinqi üch yil ichide Uyghur élining qoshna döletler bilen bolghan iqtisadiy sommisida héchqandaq özgirish bolmighan. Undaqta buning sewebi néme? közetküchiler buning xitayning yéngi yipek yoli istratégiyisidiki axirqi nishani bilen munasiwetlik ikenlikini bildürmekte.

Xitay dölet re'isi shi jinping otturigha qoyghan “Bir yol, bir belwagh”pilani xitayning iqtisadiy diplomatiyisidiki muhim ish pilanlirining biri dep qaralmaqta. Murekkep bir jughrapiyilik orun'gha toghra kélidighan bu zor ish pilanini xitayning qandaq emelge ashuridighanliqi gherblik közetküchiler izchil diqqet qilip kéliwatqan bir mesile idi. Melumki, Uyghur élining istratégiyilik ehmiyetke ige bolghan yer asti we yer üsti bayliqlirigha ige bolghanliqi hem ottura asiyadin kiridighan néfit turuba yolliri ötidighan tügün bolushi shuningdek xitayning gherbke échilidighan derwazisi bolushi süpiti bilen yéngi yipek yoli qurulushidiki eng halqiliq orunlarning biri, dep qaralmaqta.

Xitay hökümiti mezkur pilanni élan qilghandin buyan Uyghur aptonom rayonining iqtisadini janlandurush hem shundaqla uning qazaqistan, qirghizistan, tajikistan, özbékistan we türkmenistan qatarliq ottura asiya döletliri bilen bolghan iqtisadiy munasiwetlirini kücheytish üchün nurghun meblegh sélin'ghanliqini we bu döletler bilen énérgiye, xam matériyal, toqumichiliq we bashqa sahelerde kélishimler tüzülgenlikini xewer qilip keldi.

Biraq, maliye waqti gézitide élan qilin'ghan “ Shinjangning iqtisadiy xitayning bir yol bir belwagh siyasitige guman peyda qilidu” mawzusida élan qilin'ghan maqalide körsitilishiche, mezkur yéngi istratégiye élan qilin'ghandin buyan Uyghur élining bu döletler bilen bolghan tijaret sommisida héchqandaq bir özgirish bolmighan. Mezkur maqalide bérilgen statistikiliq reqemlerge qarighanda, 2008-yili Uyghur élining mezkur ottura asiya döletliri bilen bolghan omumiy tijaret sommisi xitayning bu döletler bilen omumiy tijaret sommisining 15 pirsenttin artuqini teshkil qilghan bolsa, 2015-yiligha kelgende bu reqem töwenlep, 10 pirsent etrapigha chüshüp qalghan. Yeni mundaqche éytqanda, shi jinpingning bir yol bir belwagh siyasiti yolgha qoyulghan 2013-yilidin buyan Uyghur élining ottura asiya döletliri bilen bolghan tijaret sommisida bir özgirish bolmighan, eksiche 2008-yiligha sélishturghanda keynige chékinip ketken.

Undaqta buningdiki seweb néme? türkiyediki xitay ishliri mutexessisi doktor erkin ekrem ependining éytishiche, bu pilan esli xitay bilen yawropani bir-birige baghlash arqiliq amérikini otturidin siqip chiqirishni meqset qilidiken. Shunga ottura asiya döletlirining gé'o-istratégiyilik ehmiyitini hésabqa almighanda, iqtisadiy ehmiyiti unche muhim emes iken.

Maliye waqti gézitide körsitilishiche, yéngi yipek yoli istratégiyisi ramkisi ichide yéqindin buyan Uyghur élining qazaqistan we tajikistan qatarliq döletler bilen énérgiye, yéza igilik, asasiy qurulush we bashqa tijaret munasiwetlirini küchlendürüsh üchün bir qatar kélishimlerni imzalighan. Biraq, bu Uyghur éli bilen ottura asiya arisidiki tijaret üchün élip éytqanda bir yéngiliq hésablanmaydiken. Uningda mundaq déyilgen:
Bir yol-bir belwagh pilanigha asasen tüzülgen kélishimler emeliyette shinjangning soda tarixigha wekillik qilalmaydu. Ottura asiya döletliri bilen bolghan alahide iqtisadiy munasiwetler bu pilan élan qilinishtin ilgiri alliqachan ornitilip bolun'ghan. Bir yol bir belwagh istratégiyisi ramkisi astida élan qiliniwatqan nurghun ish pilanlirini emeliyette peqetla kona malgha yéngi marka chaplan'ghandekla ish dep qarashqa bolidu... 2015-Yili shinjangning ottura asiya döletliri bilen bolghan tijaret hejmi türkmenistan bilen bolghan yéngi néfit turuba yollirini hésabqa almighanda, kémiyip ketken... Shunga bu yerdiki yéngiliq peqet xitayning tijaret usulini özgertish emes belki eslide mewjut bolup kelgen tijaretni qaytidin teshwiq qilishtin ibaret.

Erkin ekrem ependi xitayning nöwette peqet ottura asiya rayondiki tesirini kücheytip, bu döletlerning bashqa döletler bilen yéqinliship kétishining aldini élishnila közleydighanliqini éytti.

Xitay hökümiti 2010-yilidin kéyin Uyghur élide halqima tereqqiyat pilanini yolgha qoyup, qeshqerni ottura asiyaning soda merkizi qilip qurup chiqidighanliqini élan qilghan we buninggha nurghun meblegh salghan idi. Maliye waqti géziti xitay bir yol bir belwagh pilani boyiche élan qilghan bezi pilanlarning 2010-yili qeshqerni alahide iqtisadi rayon qilip qurup chiqish élan qilin'ghandila alliqachan yolgha qoyulup bolghanliqini éytqan.

Nyuyork waqti géziti yéqinda sichüenlik fotograf lyu yüyangning 2015-yili qeshqerni ziyaret qilish jeryanida körgenlirige asasen élan qilghan maqaliside, qeshqerde yürgüzülüwatqan iqtisadiy pilanning intayin qalaymiqanliqini, qeshqerde qurulghan yéngi tijaret merkizi, soda saray, tiyatirxanilar we baghchilarning asasen quruqluqini, bu qurulushlarning yerlikni xizmet bilen teminleshke paydisi bolmighanliqini, eksiche, u yerde bay-kembeghellik arisidiki perqning zoriyip ketkenlikini körgenlikini bayan qilghan idi.

Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit ependi bolsa xitayning bir yol bir belwagh istratégiyisining Uyghurlardin bek xitay shirketliri we xitay köchmenlirige payda yaritishni meqset qilghanliqini éytti.

Erkin ekrem ependimu shi jinpingning bu pilani ishqa ashqan teqdirde uning xitayni dunyadiki yéngi jahan'gir dölet qilidighanliqini we buning Uyghur éli iqtisadiy üchünmu paydiliq ikenlikini, emma Uyghur élidiki yerlik milletler jümlidin Uyghurlar üchünmu oxshash payda élip kélidighanliqigha guman bilen qaraydighanliqini bildürdi.

Xitay hökümiti Uyghur diyarida yürgüzüwatqan iqtisadiy siyasetlerdiki tengsizlik aqiwetliri we köchmen yötkesh siyasiti ilgirila gherbtiki kishilik hoquq teshkilatliriningmu tenqidige uchrighan, ular bayanatlirida xitay hökümitini rayondiki iqtisadiy menpe'etlerdin Uyghurlarnimu behrimen qilishqa chaqirghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.