Абдувәли аюп: “мән өзүмниң һаман бир күни тәқип қилинидиғанлиқимни биләттим!” (5)

Мухбиримиз қутлан
2016-07-06
Share
abduweli-ayup-trt.jpg Т р т авази телевизийәсидә тарқитилған мәрһум шаир мәмәтели тәвпиқ вә абдухалиқ уйғур тоғрисида мәхсус сөһбәт программисида уйғур тил әдәбият тәтқиқатчиси абдувәли аюп әпәнди. 2016-Йили май, түркийә.
RFA/Arslan

“мән өзүмниң һаман бир күни тәқип қилинидиғанлиқимни биләттим, әмма буниң зади қачан вә қәйәрдә йүз беридиғанлиқини билмәйттим. Чүнки 20-әсирдин буян балдур ойғанған сәрхиллиримизниң бешиға кәлгән қисмәтләр маңа һәммини уқтуруп туратти. Бу уйғур тарихиниң бир қисми иди!...”

Абдувәли аюп истанбулниң сәфакөй мәһәллисидики өйидә туруп зияритимизни қобул қилғанда йоқириқи сөзләр билән өз әслимисини башлиди: “даириләр мән қәшқәрдә ачқан ‛тухан ана‚ намидики йәслини тақивәткәндин кейин, ата-анилар балиларниң йотқан-көрпилирини елип кәткили унимиди. Улар мениң бир амал қилип йәслини давамлиқ ечишимни үмид қилатти. Мән өзүмму йәсли ечиштики қануний рәсмийәтлиримниң толуқ икәнликини вә мәвҗут системидики һеч бир қанун-түзүмгә хилаплиқ қилмиғанлиқимни билгәчкә бу ишта бәл қоювәткүм кәлмиди. Шундақ қилип, йеңи бир хусусий мәктәп вә униңға яндашқан йәсли ечиш үчүн мувапиқ орун издидуқ. Ата-аниларму тәрәп-тәрәптин ярдәм қилди. Ахирида қәшқәр шәһиридин мәктәп вә йәсли ечишқа мувапиқ бир җайни таптуқ. Бу җай бир ташландуқ мәктәп болуп, муһити җимҗит, йешиллиқи вә сүйи бар бир җай иди. Мән бир достум билән шириклишип, бу йәрдики ташландуқ қурулушларни ремонт қилишқа һәмдә йеқин кәлгүсидә һазирқи заман хусусий маарипиниң һәммә өлчәмлиригә мувапиқ келидиған бир мәктәп вә йәсли қурушқа тутуш қилдим.”

Абдувәли аюп өз әслимисини давамлаштуруп мундақ деди: “шу йили қәшқәр аҗайип исип кәтти. Иссиқ дәстидин сиртта өрә турушму тәс иди. Әнә ашундақ иссиқта мәктәпни ремонт қилип, қолимизда бар болған мәблиғимизниң һәммисини дәсмайә қилип салдуқ. Әпсус, наһайити әпсус, 2013-йили 8-айниң 19-күни чуштин кейин саәт 3:00 ләр әтрапида үрүмчидин икки сақчи билән қәшқәр вилайәтлик дөләт хәвпсизлик идариси тармақ әтритидин бир сақчи қошулуп мени тутқили чиқипту. Улар келипла мени сәнләп: ‛сән абдувәлиму?‚ дәп сориди. Мән уларниң биринчи сөзидинла һәммини пәмлидим. Чүнки ят биравни биваситә сәнләп гәп қилиш бу йәрдики сақчиларниң адити иди. Әтрапимда балиларниң ата-анилири, мәктәпниң қурулуш ишлириға ярдәмлишиватқан достлирим һәм акамму бар иди. Мән вәзийәтни мөлчәрләп, навада сақчилар қол-путумға ишкәл-койза салидиған болса йеқинлиримниң ғәзипи қозғилип, арида җидәл чиқмисун дәп өзүм тәшәббускарлиқ билән ‛машинида параңлишайли‚ дәп уларниң машинисиға чиқтим.”

Абдувәли аюп өзиниң қолға елиниши җәрянидики вәқәләрни әслимә қилип йәнә мундақ деди: “мән машиниға чиқишимға улар мениң қолумни қайрип ишкәл салди. Мән уларға бундақ қилишниң һаҗити йоқлуқини, әгәр уларниң қолида мени рәсмий қолға елиш буйруқи болған тәқдирдә мән уларға шәксиз бойсунидиғанлиқимни, әгәр уларда тутуш буйриқи болмиса буниң қанунсизлиқ болидиғанлиқини ейттим. Уларниң әлпазидин мениң гепимгә қулақ салидиған әпти йоқ иди. Мән йәнә сөзлисәм техиму пайдисизлиқини һес қилип сүкүт қилдим.”

“сиз әйни чағда өзиниңниң һаман бир күни тәқип қилинидиғанлиқиңиздин ибарәт бу реаллиқни мөлчәрләп көргәнму?” дегән соалимизға җаваб бәргән абдувәли аюп мундақ деди: “шундақ, мән буни илгирила мөлчәрлигән идим. Чүнки буниң шәпилири көрүлүшкә башлиған иди. Бирқанчә ай илгири қәшқәр телевизийә истансиси ‛оғулларни қандақ тәрбийәләш керәк‚ намлиқ бир мәхсус программа уюштурған болуп, мән бу программида үч нәпәр сөзлигүчиниң бири сүпитидә сөзлигән идим. Улар маңа бу программиниң һәптә ахирида қоюлидиғанлиқини, һәтта вақит-саитигичә уқтурған иди. Әпсуски, бу программа һәптә ахирида берилмиди. Сүрүштүрсәм, улар қәшқәр вилайәтлик җ х идарисидин ‛абдувәли аюп қатнашқан һәрқандақ бир паалийәт һөкүмәт тәшвиқат вастилиридә көрситилсә болмайду‚ дегән буйруқни алғанлиқини ейтишти. Мән шу чағдила бу ишниң теги-тәктидә мени тәқип қилишқа башлиғанлиқидин ибарәт бир шәпиниң барлиқини һес қилдим.”

У сөзини давамлаштуруп йәнә мундақ деди: “бу арилиқта мән билән бирликтә мәктәп ачмақчи болған бир шериким һәммә ишлар пүтүп тәқ болғанда туюқсиз бу иштин ваз кечип чекинип чиқти. Мән техиму һәйран болдум. Үч күн өткәндин кейин у мән билән айрим көрүшүп, ‛сениң арқаңда көзитиватқан адәм бар икән‚ деди. Мән бу әһвалларниң һәммисини анализ қилип, сақчилар мени тәқип қилидикән дегән ойға кәлдим. Мән немә қилишим керәк? қечип кетишим мумкинму? чүнки мән өзүмниң гунаһсизлиқини биләттим. Шундақкән, навада улар мени тутқан тәқдирдиму немә қилиши мумкин дәп ойлидим-дә, бешимға немә иш кәлсә шуниңға тәвәккүл қилай дәп һазирландим. Ундин башқа бәзи достлиримму мени агаһландуруп, һушяр болушумни ейтишти. Һалбуки, мән һеч иш болмиғандәк, һечқандақ инкас билдүрмидим. Пәқәтла сүкүт қилдим.”

У ахирида йәнә мунуларни билдүрди: “шундақ қилип мән ашу қара күнгә һазирландим. Һәйранму қалмидим, чүнки уйғур тарихи мушундақ бир қисмәтләргә толған тарих иди, һеч болмиғанда, йеқинқи йүз йиллиқ тарихий реаллиқимиз бизгә милләтниң қайғусини йегән сәрхилларниң һаман еғир бәдәлләрни төләйдиғанлиқидәк бир савақни қалдуруп кәткән иди. Өйгә кирдим. яшинип саламәтлики аҗизлап кәткән анам билән үнсиз бир рәвиштә хошлаштим. Достлиримға, йәслиниң ечилишини төт көзи билән күтиватқан ата-аниларға, сәбий балиларға қиялмаслиқ нәзәри билән бақтим. Ахириқи күн йетип кәлди. Улар мени тутуп қәшқәрниң янбулақ дегән җайидики бир тутуп туруш орниға елип барди-дә, киши әсла мидирлиғили болмайдиған бир қара орундуққа олтурғузди.”

(Давами бар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт