Abduweli ayup: "Men özümning haman bir küni teqip qilinidighanliqimni bilettim!" (5)

Muxbirimiz qutlan
2016-07-06
Share
abduweli-ayup-trt.jpg T r t awazi téléwiziyeside tarqitilghan merhum sha'ir memet'éli tewpiq we abduxaliq Uyghur toghrisida mexsus söhbet programmisida Uyghur til edebiyat tetqiqatchisi abduweli ayup ependi. 2016-Yili may, türkiye.
RFA/Arslan

"Men özümning haman bir küni teqip qilinidighanliqimni bilettim, emma buning zadi qachan we qeyerde yüz béridighanliqini bilmeyttim. Chünki 20-esirdin buyan baldur oyghan'ghan serxillirimizning béshigha kelgen qismetler manga hemmini uqturup turatti. Bu Uyghur tarixining bir qismi idi!..."

Abduweli ayup istanbulning sefaköy mehellisidiki öyide turup ziyaritimizni qobul qilghanda yoqiriqi sözler bilen öz eslimisini bashlidi: "Da'iriler men qeshqerde achqan 'tuxan ana' namidiki yeslini taqiwetkendin kéyin, ata-anilar balilarning yotqan-körpilirini élip ketkili unimidi. Ular méning bir amal qilip yeslini dawamliq échishimni ümid qilatti. Men özümmu yesli échishtiki qanuniy resmiyetlirimning toluq ikenlikini we mewjut sistémidiki héch bir qanun-tüzümge xilapliq qilmighanliqimni bilgechke bu ishta bel qoyuwetküm kelmidi. Shundaq qilip, yéngi bir xususiy mektep we uninggha yandashqan yesli échish üchün muwapiq orun izdiduq. Ata-anilarmu terep-tereptin yardem qildi. Axirida qeshqer shehiridin mektep we yesli échishqa muwapiq bir jayni taptuq. Bu jay bir tashlanduq mektep bolup, muhiti jimjit, yéshilliqi we süyi bar bir jay idi. Men bir dostum bilen shirikliship, bu yerdiki tashlanduq qurulushlarni rémont qilishqa hemde yéqin kelgüside hazirqi zaman xususiy ma'aripining hemme ölchemlirige muwapiq kélidighan bir mektep we yesli qurushqa tutush qildim."

Abduweli ayup öz eslimisini dawamlashturup mundaq dédi: "Shu yili qeshqer ajayip isip ketti. Issiq destidin sirtta öre turushmu tes idi. Ene ashundaq issiqta mektepni rémont qilip, qolimizda bar bolghan meblighimizning hemmisini desmaye qilip salduq. Epsus, nahayiti epsus, 2013-yili 8-ayning 19-küni chushtin kéyin sa'et 3:00 ler etrapida ürümchidin ikki saqchi bilen qeshqer wilayetlik dölet xewpsizlik idarisi tarmaq etritidin bir saqchi qoshulup méni tutqili chiqiptu. Ular kélipla méni senlep: 'sen abduwelimu?' dep soridi. Men ularning birinchi sözidinla hemmini pemlidim. Chünki yat birawni biwasite senlep gep qilish bu yerdiki saqchilarning aditi idi. Etrapimda balilarning ata-aniliri, mektepning qurulush ishlirigha yardemlishiwatqan dostlirim hem akammu bar idi. Men weziyetni mölcherlep, nawada saqchilar qol-putumgha ishkel-koyza salidighan bolsa yéqinlirimning ghezipi qozghilip, arida jidel chiqmisun dep özüm teshebbuskarliq bilen 'mashinida paranglishayli' dep ularning mashinisigha chiqtim."

Abduweli ayup özining qolgha élinishi jeryanidiki weqelerni eslime qilip yene mundaq dédi: "Men mashinigha chiqishimgha ular méning qolumni qayrip ishkel saldi. Men ulargha bundaq qilishning hajiti yoqluqini, eger ularning qolida méni resmiy qolgha élish buyruqi bolghan teqdirde men ulargha sheksiz boysunidighanliqimni, eger ularda tutush buyriqi bolmisa buning qanunsizliq bolidighanliqini éyttim. Ularning elpazidin méning gépimge qulaq salidighan epti yoq idi. Men yene sözlisem téximu paydisizliqini hés qilip süküt qildim."

"Siz eyni chaghda öziningning haman bir küni teqip qilinidighanliqingizdin ibaret bu ré'alliqni mölcherlep körgenmu?" dégen so'alimizgha jawab bergen abduweli ayup mundaq dédi: "Shundaq, men buni ilgirila mölcherligen idim. Chünki buning shepiliri körülüshke bashlighan idi. Birqanche ay ilgiri qeshqer téléwiziye istansisi 'oghullarni qandaq terbiyelesh kérek' namliq bir mexsus programma uyushturghan bolup, men bu programmida üch neper sözligüchining biri süpitide sözligen idim. Ular manga bu programmining hepte axirida qoyulidighanliqini, hetta waqit-sa'itigiche uqturghan idi. Epsuski, bu programma hepte axirida bérilmidi. Sürüshtürsem, ular qeshqer wilayetlik j x idarisidin 'abduweli ayup qatnashqan herqandaq bir pa'aliyet hökümet teshwiqat wastiliride körsitilse bolmaydu' dégen buyruqni alghanliqini éytishti. Men shu chaghdila bu ishning tégi-tektide méni teqip qilishqa bashlighanliqidin ibaret bir shepining barliqini hés qildim."

U sözini dawamlashturup yene mundaq dédi: "Bu ariliqta men bilen birlikte mektep achmaqchi bolghan bir shérikim hemme ishlar pütüp teq bolghanda tuyuqsiz bu ishtin waz kéchip chékinip chiqti. Men téximu heyran boldum. Üch kün ötkendin kéyin u men bilen ayrim körüshüp, 'séning arqangda közitiwatqan adem bar iken' dédi. Men bu ehwallarning hemmisini analiz qilip, saqchilar méni teqip qilidiken dégen oygha keldim. Men néme qilishim kérek? qéchip kétishim mumkinmu? chünki men özümning gunahsizliqini bilettim. Shundaqken, nawada ular méni tutqan teqdirdimu néme qilishi mumkin dep oylidim-de, béshimgha néme ish kelse shuninggha tewekkül qilay dep hazirlandim. Undin bashqa bezi dostlirimmu méni agahlandurup, hushyar bolushumni éytishti. Halbuki, men héch ish bolmighandek, héchqandaq inkas bildürmidim. Peqetla süküt qildim."

U axirida yene munularni bildürdi: "Shundaq qilip men ashu qara kün'ge hazirlandim. Heyranmu qalmidim, chünki Uyghur tarixi mushundaq bir qismetlerge tolghan tarix idi, héch bolmighanda, yéqinqi yüz yilliq tarixiy ré'alliqimiz bizge milletning qayghusini yégen serxillarning haman éghir bedellerni töleydighanliqidek bir sawaqni qaldurup ketken idi. Öyge kirdim. Yashinip salametliki ajizlap ketken anam bilen ünsiz bir rewishte xoshlashtim. Dostlirimgha, yeslining échilishini töt közi bilen kütiwatqan ata-anilargha, sebiy balilargha qiyalmasliq nezeri bilen baqtim. Axiriqi kün yétip keldi. Ular méni tutup qeshqerning yanbulaq dégen jayidiki bir tutup turush ornigha élip bardi-de, kishi esla midirlighili bolmaydighan bir qara orunduqqa olturghuzdi."

(Dawami bar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet