Amérikida ata-anilar balilargha bixeterlik terbiyisini qandaq élip baridu?

Muxbirimiz gülchéhre
2016-06-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Amerikidiki melum yeslidiki oqutquchining balilargha ders bériwatqan körünüshi.
Amerikidiki melum yeslidiki oqutquchining balilargha ders bériwatqan körünüshi.
acf.hhs.gov

Yéqinqi yillarda, Uyghur élida jem'iyet tereqqiyatining tézlishishi, nopusning üzlüksiz köpiyishi, jem'iyetning bixeterlikigimu zor tesir körsitip, balilarning her qaysi tereplerdiki bixeterlikige da'ir mesililerningmu éghirlawatqanliqi melum. Balilarning yoqap kétishi, balilarni nishan qilghan qebih weqeler, jinayetler ata-anilargha qandaq qilghanda balilarni heqiqiy qoghdap, paji'elerning qayta yüz bérishidin saqlan'ghili bolidu? dégen so'alni qoydi. Ata-anilar barghanche balilargha özini qoghdash jehette muwapiq terbiye bérish, psixik sapasini yétildürüsh sawati bérishke sel qarimasliq kéreklikini hés qilmaqta. Balilarning bixeterlikini qoghdash jehette nisbeten mukemmel qanun turghuzulghan amérikida, ata-anilar perzentlirige bixeterlik terbiyisini qandaq élip baridu? bügünki programmimizda buninggha wérjiniya shtati fa'érfaks rayonluq balilar ma'aripigha mes'ul ishxanisidin, balilar bixeterliki mutexessisi alman (Mrs.Allman) Xanim jawab berdi, u amérikining a'ile terbiye qarishidiki muhim amil we taktikilardin misal élip, ata-anilar ning perzentliri bilen balilarning özini qoghdash heqqide pikir almashturushi, toghra köz qarishi we herikitini mu'eyyenleshtürüshi heqqide meslihet béridu.

Birleshken döletler teshkilati balilar fondi jem'iyiti en'gliye komitéti bultur öktebirde élan qilghan doklatta déyilishiche, dunyada her besh minutta bir bala zorawanliq sewebidin ölüp kétidiken, yene kélip köp qismi urush bolmighan rayonlarda yüz béridiken. Uningdin bashqa, pütün dunya miqyasida balilarning zorawanliqqa uchrishi künsayin yuqiri bolmaqta.

Doklatta körsitilishiche, pütün dunyada künige 340 neper 20 yashtin töwen yash-ösmürler we balilar zorawanliqqa uchrap ölüp kétidiken, buning ichidiki 75% i shexsiy zorawanliq sewebidin kélip chiqidiken. Melumatlargha qarighanda, en'gliyede 7% bala zorawanliqning ziyankeshlikige uchraydiken. Amérikida bolsa, bultur töttin birge yéqin qiz yash-ösmürler jinsiy parakendichilikke uchrighan.

Yéqinqi yillarda, Uyghur rayoni, jem'iyet bixeterlikining barghanche murekkeplishishige egiship, hazir Uyghur élinimu balilarning bixeterlikige munasiwetlik bu xildiki qebih weqelerdin xali dégili bolmaydighan weziyet shekillen'genliki melum.

Ündidar, tor we taratqularda balilarning yoqap ketkenlik xewerliri keng tarqitilip, Uyghur élining her qaysi chong-kichik sheher, nahiye, yézilarghiche pida'iylar etretliri qurulup yoqap ketken balilarni izdesh dolquni kötürüldi, hazirghiche torlarda élan qilin'ghan yoqap ketken balilar asasliqi bashlan'ghuch mektep yéshidiki balilar bolup, köpinchisi mehelliside yaki mektepke bérish we mekteptin qaytish yolida yoqap ketken balilar. Yoqap ketken balilar uchrawatqan türlük paji'elernimu nezerdin saqit qilishqa bolmaydu. Buningdin 6 ay ilgiri aqsu sheher topluq yézisida 8 yashliq dilarening küp-kündüzde yoqap kétishi, uning ata, anisi we yéqinlirini zor endishige salghan bolsa, 19 kün bolghanda bu narisidining jesitining öz mehellisidin tépilishi pütün yézini wehime ichige alghan bir zor weqe bolghan idi netijide ularni téximu qattiq shürkendürgini bolsa bu narisidige jismaniy we rohiy jehettin zorawanliq qilip, rehimsizlerche qiynap öltürgen qatilning del dilarening tam qoshnisi bolup chiqishidur.

Dilarening délosi basqunchiliq, qatilliq dep turghuzulghan. Bu narsidining wehshiy qatili bolsa 19 yashliq ishsiz, sawatsiz bir yash bolup, bu del dilarening tam qoshnisining oghli bolup chiqqan idi.

Balilarning bixeterlikige chétishliq mushu xildiki qebih weqelerning keyni-keynidin yüz bérishi nurghun ata-anilarda baliliridin ensiresh, etrapidiki muhittin teshwishlinish, balilirini öydin sirtqa chiqarmasliq qatarliq rohiy halet shekillinishke bashlighanliqi melum. Ata-anilarmu a'ilide balilargha bixeterlik terbiyesi bérishi, balilarning özini qoghdash éngi we iqtidarini yétildürüshi kéreklikini hés qilmaqta. Balilarning bixeterlikige chétishliq qebih weqeler, qanliq sawaqlar qandaq qilghanda, paji'elik aqiwetlerdin sawaq élip, jiddiy tedbir qollinip balilarni heqiqiy qoghdap, paji'elerning qayta yüz bérishidin saqlan'ghili bolidu dégen so'alni qoydi.

Awstraliye xewerler torining élan qilghan "Junggoda azab-oqubet ichide we yekke-yégane halda yütüp ketken balilirini izdewatqanlar"namliq maqalisige asaslan'ghanda, xitayda her yili texminen 70 mingdek bala qanunsiz béqiwélish, emgek qilishqa mejburlash qatarliqlar üchün aldap sétiwétilidighan bolup, hazir xitay yersharidiki eng chong balilarni aldap sétish bazirigha aylinip qalghan. Buninggha sélishturghanda, amérikida her yili aldap sétilidighan balilarning sani aran 100 etrapida iken. Amérika dölet ishliri mehkimisining yilliq alaqidar doklatida éytilishiche, xitay "Téxi nopus bidikchilikini tüp yiltizidin tazilashtek eng töwen ölchemge omumyüzlük emel qilmaydiken."
Biz bu yerde jem'iyet muhitining nacharliqini özgertelmisekmu, balilargha élip bérilidighan özini qoghdash jehettiki muwapiq terbiye, ularning psixik sapasini yétildürüsh sawadigha hergiz sel qarimasliq kérek.

Balilarning her qaysi tereplerdiki bixeterliki hazir her bir dölet, jem'iyet, a'ile we her bir kishi yüksek köngül bölüwatqan mesililerning biri. Nöwette, dunyada peqet 41 dölettila balilargha zorawanliq qilmasliq toghriliq qanun chiqirilghan. Amérikimu balilarning bixeterliki we heq hoquqlirini qoghdashta bir qeder mukemmel qanun'gha we séstimigha ige dölet. Undaqta amérikida ata-anilar perzentlirige bixeterlik terbiyisini qandaq élip baridu ? buninggha wérjiniya shtati fa'érfaks rayonining balilar ma'aripigha mes'ul ishxanisidin, balilar bixeterliki mutexessisi alman (Mrs.Allman) Jawab berdi.

A'ile terbiyisi toghrisida alman (Mrs.Allman)Xanim balilargha özini qoghdash terbiyisini özining bedinini qoghdashtin bashlashning intayin muhimliqini, bezide sel qarighan bu nuqtining emeliyette balilarni xeterdin qoghdashning eng aldida tekitlinidighan asasi mesile ikenlikini chüshendürüp mundaq nuqtilar boyiche toxtaldi.

1. Amérikining a'ile terbiye qarishida balilarni kichikidin tartip izzetlesh, musteqilliqini hörmet qilish, yoluqqan mesililerni musteqil bir terep qildurushni asas qilidu. Kichikidin bashlap balilarning turmushta türlük ishlarni özining hés qilghan, qorqqan, ikkilen'gen, gumanlan'ghan, özi uchrighan ishlarni ata-anisigha éytishqa, ipadileshke righbetlendürüsh,ilhamlandurush, waqit ajritip balilar bilen barawer orunda turup paranglishishi, pikir almashturushi, balilarning toghra köz qarishi we herikitini mu'eyyenleshtürüshi muhim. Shu arqiliq guman resmiy mesilige aylinishtin burun, balilar dexlige, xeterge uchrashtin awwal aldini élish mumkinchiliki ashidu. Buning üchün, ata-ana bilen bala otturisida öz-ara sir tutmasliqni a'ilining tüzümige aylandurush zörür we qet'iy ri'aye qilishni tekitlesh, eger bashqilar, yéqin uruq-tughqan, dostlar bolghan teqdirdimu ularning balilar bilen ata-anisidin yoshurun sir tutmasliqi kéreklikini bildürüsh kérek. Chünki "Arimizdiki sir" dégen psixologiyilik oyun balilargha bashqilarning xupiyane ziyankeshlik qilishining bashlinishi bolushi mumkin.

2. Balilargha özining jismini qoghdashni, bolupmu yochun jaylirigha, her qandaq kishining xalighanche qol tegküzüshige bolmaydighanliqini éniq bildürüsh lazim. Yéqin uruq-tughqan, dost yaki qoshna bolghan teqdirdimu rahetsizlendüridighan yéqinchiliq heriketlirige qarshiliq körsitishi, ret qilishqa jür'etlik bolushni ögitishi kérek.

3. Balilargha eger biri sowghat yaki u yaxshi köridighan nersilerni bergende choqum ata-anilirining ijazitini élishni, jiddiy bir a'ile tüzümi süpitide singdürüsh kérek. Eger gumanliq yat biri bolsa derhal qéchishni we warqirap yardem sorashni ögitish kérek.

4. Balilar héchqandaq bir kishi teripidin her qandaq seweb bilen söyüp yaki quchaqlap qoyushqa mejburlanmasliqi kérek. Eger özi xalimisa hetta yéqin uruq-tughqanlarghimu yaq déyish hoquqi barliqini bildürüsh kérek.

5. Baligha, chonglarning balilardin yardem sorishining namuwapiq ikenliki we öziningmu bala bolush süpiti bilen qorumigha yetkenlerge yolni körsitish qoyush yaki birer yerni izdiship bérish dégendek choqum yardem bérish mejburiyiti yoqluqini tekitlesh, bundaq yardem sorighanlarni körgende özining bixeterlikini aldida oylap, muhitqa we özining sezgüsige qarap ret qilishi we qutulush charilirini ögitish kérek.

Alman (Mrs.Allman)Xanim, bu besh xil özini qoghdash sawadining balilar choqum bilishke tégishlik bixeterlik charisi ikenlikini tekitlep, buninggha qoshumche yene bu xil hadisiler we yüz bérish éhtimali bolghan xeterlerning aldini élishta ata-anilar a'ilining,jem'iyetning muhitigha mas halda muwapiq terbiye élip bérishi we balining uni qobul qilish ehwalinimu közitip, tekshürüp mu'eyyenleshtürüsh arqiliq balilarning bihude xeterge yaki dexli-teruzgha uchrash éhtimalini eng töwen chekke chüshürüsh üchün tirishish kérek dep tewsiye qildi.

Yuqirida amérikiliqlarning a'ililerde balilargha élip baridighan bir qatar özini qoghdash terbiye usulliri toghrisida toxtalduq, perzent terbiyisi gerche makan, zaman, tüzülme, adet, millet, iqlim, din, a'iliwi muhit jehetlerdiki cheklime we shert‏-shara'itlar tüpeyli her a'ilide shara'itigha mas halda oxshash bolmighan enzisining shekillinishi éniq. Lékin Uyghur élida balilarning yoqap kétishi we ularning bixeterlik mesililiri, balilargha köngül bölüsh, qoghdash xizmitini kücheytish, quramigha yetmigenlerning qanunluq hoquq-menpe'etini qoghdash a'ile we jem'iyetning ortaq mes'uliyiti ikenlikini, qoghdash salmiqini ashurup, balilarni tashlap qoyush hadisilirining aldini élip yaki azaytip, balilarning bixeterliki, saghlamliqi, terbiyilinishi qatarliq hoquq-menpe'etini ünümlük kapaletke ige qilishning jiddiy qarashqa tégishlik mesile ikenlikini tonutmaqta.

Toluq bet