Qazaqistandiki Uyghur milliy ma'aripida rus tilining tesiri yene qanchilik dawamlishidu?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018.07.11
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Uyghur-tilini-terghib-qilghanlar-2.jpg Chilek yezisidiki Uyghur tilini terghib qilidighan ziyaliylar guruppisi. 2018-Yil 6-iyul, almuta, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Bügünki künde qazaqistandiki meyli qazaq tilliq mekteplerde bolsun, meyli Uyghur tilliq mekteplerde bolsun rus tilining tesir küchining yenila üstün ikenliki melum bolmaqta.

Köpligen analizchilar buning rusiyening siyasiy, iqtisadiy we medeniyet tesirining ottura asiya jumhuriyetlirige, shu jümlidin qazaqistan'gha biwasite küch körsitiwatqanliqidin dep qarimaqta. Qazaqistan musteqilliq jakarlap charek esirdin oshuq waqit ötken bolsimu, lékin rus tilining qazaqistandiki Uyghur, qazaq we bashqa türkiy tilliq xelqlerning kündilik hayati we ang-sézimigha körsitiwatqan tesiri hélihem saqlanmaqtiken.

Bügün, yeni altinchi iyul küni bir top ziyaliylar, yurt-jama'etchilik we yashlar wekilliri almuta wilayitining Uyghurlar zich olturaqlashqan emgekchiqazaq nahiyesi qoram yézisigha bérip, ana tilining Uyghur milliy ma'aripidiki orni we Uyghur tilida oquwatqan balilarning hazirqi ehwali heqqide ziyaret élip bardi. Ularning bildürüshiche, hazir qazaqistandiki Uyghur milliy ma'aripining teqdiri xéli murekkep we jiddiy ehwalda iken.

Mezkur ziyaretke qatnashqan Uyghur ma'aripini qollash fondining mudiri, filologiye penlirining doktori alimjan hemrayéfning éytishiche, Uyghur mekteplirining ehwali xéli jiddiyleshken yézilarning biri emgekchiqazaq nahiyesidiki qoram yézisi bolup, bu yerdiki ehwalni bilish üchün chélek nahiyelik Uyghur medeniyet merkizi, emgekchiqazaq nahiyelik Uyghur medeniyet merkizi hem bu rayonlardiki Uyghur ayalliri teshkilatlirining wekilliri yighilghan iken. Ular mezkur nahiyeler we yézilardiki Uyghur mektepliri shundaqla Uyghur siniplirining ehwalini muhakime qilip, ularni saqlap qélishning yolliri üstide muzakire qilishqan.

Alimjan hemrayéf ziyaritimizni qobul qilip, Uyghurlar zich olturaqlashqan nahiyelerdiki milliy ma'aripi ehwali we ular duch kéliwatqan keskin xirislar heqqide pikir bayan qildi.

Alimjan hemrayéfning déyishiche, Uyghur mekteplirining bilim bérish süpiti yuqiri derijide bolsimu, emma buni chüshenmey balilirini rus tilliq mekteplerge bériwatqan ata-anilar sani dawamliq köpeymektiken. Buningda Uyghur ziyaliyliriningmu bash tartip bolmaydighan mes'uliyiti bar iken. Ular gerche ana tilliq ma'aripning muhimliqini bashqilargha sözlep kelgen bolsimu, emma öz baliliri we newrilirige kelgende ularni rus tilliq mekteplerge béridighan ehwallar mewjut iken. Alimjan hemrayéf mundaq dédi: “Ziyaliylirimiz ülge körsetmigenliktin mushundaq ishlar yüz bériwatidu. Buninggha asasiy jehettin özimiz eyiblik. Mushundaqla mangidighan bolsa, qazaqistandiki Uyghur milliy ma'aripimiz éghir ehwalgha chüshüp qalidu.”

Qoram yézisida bolup ötken perzentlerni Uyghur mekteplirige bérishni terghib qilish pa'aliyitige qatnashqan zhurnalist, filologiye penlirining namzati shemshidin ayupofning pikriche, özini Uyghur dégen, yeni öz a'ilisini, perzentlirini we newrilirini Uyghur tilida terbiyeligen her qandaq adem choqum özining Uyghur ikenlikidin pexirlinishi kérek iken. Emma bu xil teshebbusqa qarshi pikirde boluwatqan Uyghurlarmu qazaqistanda xéli bar bolup, ularning sépi barghanséri köpeymektiken. U nurghun Uyghur baliliri rus tilida oquwatqan bolsimu, ularning bu tilni dégendek özleshtürelmey ikki arida qéliwatqanliqini ilgiri sürdi.

Qoram yéziliq ottura mektipining Uyghur tili we edebiyati mu'ellimi gülchéhre sadirowa ziyaritimizni qobul qilip, öz yurtdashlirini ana tilini qedirleshke, ana tilidiki mekteplerni saqlap qélishqa chaqirdi. U qazaqistan hökümiti yaritip bériwatqan barliq mumkinchiliklerdin paydilinip, bir qisim Uyghur ziyaliylarning we milletperwer zatlarning qazaqistandiki Uyghur milliy ma'aripini saqlap qélish üchün tirishchanliq körsitiwatqanliqini bayan qilip ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.