Қазақистанда уйғур тилидики мәктәпләр йеңи оқуш йилини күтүвалди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018-09-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Абдулла розибақийеф намидики 153-мәктәп-гимназийәдә өткүзүлгән йеңи оқуш башлаш мурасимидин көрүнүш. 2018-Йили 1-сентәбир, алмута.
Абдулла розибақийеф намидики 153-мәктәп-гимназийәдә өткүзүлгән йеңи оқуш башлаш мурасимидин көрүнүш. 2018-Йили 1-сентәбир, алмута.
RFA/Oyghan

1-Сентәбир қазақистан хәлқи үчүн «билим күни» байрими болуп, бу күни барлиқ мәктәпләрдә йеңи оқуш йилиниң башлиниш мунасивити билән «биринчи қоңғурақ» мурасими болуп өтиду. Униңға оқуғучилар қоллириға гүл көтүрүп келип, устазлирини тәбрикләйду. Қазақистандики қазақ, рус, өзбек, таҗик тиллиқ мәктәпләр билән бир қатарда уйғур тилидики мәктәпләрму һөкүмәт тәрипидин бөлүнгән хираҗәт билән тәминлиниду.

Бу йилиму 1-сентәбир күни мәмликәттики 60 тин ошуқ уйғур тилидики вә арилаш, йәни қазақ, рус вә уйғур тилидики мәктәпләрдә «биринчи қоңғурақ» мурасими болуп өтти. Шу җүмлидин алмута шәһири бойичә әң үлгилик мәктәпләрниң бири һесабланған достлуқ мәһәллисидә орунлашқан абдулла розибақийеф намидики 153-мәктәп-гимназийәдә өткән мурасимға бир йерим миңға йеқин оқуғучи-устазлар, зиялийлар, ата-анилар, җәмийәтлик бирләшмиләр вәкиллири, җамаәтчилик актиплири қатнашти. Мурасим қазақистанниң дөләт гимнини орунлаш билән башланди.

Мурасим риясәтчиси саадәт шаһимәрданова башқа милләтләр қатарида уйғур яшлиридинму чоң үмидләр күтүлидиғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: «мана бүгүнму мәктәп босуғисини атлап, келәчәккә зор арманлар билән қара көзлиримиз келип олтуриду. Ана тилида билим елишни көзлигән 128 нәпәр қара көзлиримизни гүлдүрлигән алқиш садалири билән тәклип қилайли.»

Риясәтчи тәйярлиқ синипиға 75 балиниң кәлгәнликини, мәзкур мәктәпниң пәқәт сан җәһәттинла әмәс, бәлки оқуш сапаси җәһәттинму өсүватқанлиқини, һәр йили ана тилида билим еливатқан уйғур қиз-йигитлириниң алий оқуш орунлириға өтүп, һәр хил кәсипләрни игиләватқанлиқини тәкитлиди.

Мурасимда дәсләп сөзгә чиққан қазақистан уйғурлириниң җумһурийәтлик етно-мәдәнийәт мәркизи рәисиниң орунбасари, җумһурийәтлик «уйғур авази» гезитиниң баш муһәррири ершат әсмәтоф йиғин қатнашқучилирини гезит коллектипи, шундақла җумһурийәтлик мәдәнийәт мәркизи һәм униң рәиси, қазақистан парламенти алий кеңишиниң әзаси шаһимәрдан нурумоф намидин қизғин тәбриклиди. У мундақ деди: «миллий маарип һәр қандақ милләтниң келәчики. Бизниң томуримиз, қенимиз, йүрикимиз, бағримиз мана мушу миллий маариптур. Мушу қенимиздики қанни урғутуп турған дәл мушу мәктәплиримиздур. Һәр қандақ милләтниң миллий маарипсиз һеч қандақ тәрәққиятқа игә болалмайдиғанлиқини һаят испатлаватиду. Җумһурийәтлик, хәлқара дәриҗидики бу гимназийә пүтүнләй уйғур хәлқиниң һәм мәниви һәм мәдәний тәрәққиятиниң асаси болуп келиватқиниға нурғун йиллар болди. Мана мушу утуқни яхши сақлап, мушу йәрдики қара көзлиримиз устазлиримизниң ярдими билән яхши билим вә тәрбийә елип, чоң-чоң чоққиларға йетидиғиниға ишәнчим камил.»

Ершат әсмәтоф милләтни милләт сүпитидә сақлап қелиш үчүн бар күчни уйғур тилидики мәктәпләрни сақлап қелишқа селиш лазимлиқини тәкитлиди. Мурасимда сөзлигән пешқәдәм зиялий зерип молотоф, «туран дуняси» җәмийәтлик фондиниң мудири карлин мәхпироф, әл-фараби намидики қазақ миллий университетиниң профессори шерипҗан надироф вә башқилар қазақистанда миллий мәктәпләрни сақлап қелиш үчүн барлиқ шараитларниң мәвҗут икәнликини, бүгүнки күндә риқабәтчиликкә қабил әвладларни тәрбийәләп чиқишниң муһимлиқини оттуриға қойди.

Зияритимизни қобул қилған мәзкур мәктәпниң сабиқ мудири зерип молотоф әпәндиниң пикричә, миллий мәктәпләрниң сақлинип қелишида шу дөләтниң ички сияситиму алаһидә рол ойнайдикән. У мундақ деди. «Мени биринчи хушал қилидиған нәрсә қазақистан дөлитидә уйғур мәктәплири үчүн йол очуқ. 60 Тин ошуқ мәктипимиз бар. У йәрдә нәччә миңлиған бала өз ана тилида билим алиду. Бу немигә елип келиши мумкин? қазақистан диярида яшаватқан уйғурлар өзиниң уйғур миллитиниң вәкили икәнликини һес қилипла қалмай, бәлки шуни әмәлийәттә испатлаватиду. Җәмийәтниң һәр қандақ саһәлиридә миллитимизниң вәкиллири үнүмлүк әмгәк қилип, иҗад қилип кәлмәктә. Әпсус, башқа қериндаш җумһурийәтләрдики қандашлиримиз мундақ имканийәткә игә әмәс. Мениңчә, уларниң башқа милләтләр тәркибигә сиңип кетиш еһтимали хели юқири.»

Бу җәһәттә қошна қирғизистан вә өзбекистандики уйғурларниң әһвали қандақ?

Қирғизистандики «иттипақ» гезитиниң баш муһәрририниң орунбасари абдурәһим һапизофниң ейтишичә, сани җәһәттин қирғизистанда яшаватқан йүз милләтниң ичидә уйғурлар қирғиз, өзбек вә руслардин кейин төтинчи орунни игиләйдикән. Өткән әсирниң 90-йиллиридин кейин, йәни совет иттипақи ғулиғандин кейин уйғурлар зич олтурақлашқан шәһәр вә йезилардики оқуғучиларниң 30-40 пирсәнтини уйғурлар тәшкил қилған мәктәпләрдә қошумчә курслар ечилип, уларда һәптисигә икки қетим икки саәттин уйғур тили дәрслири өтүшкә башлиған. Бу 1989-йили қурулған «иттипақ» җәмийити тәрипидин тәшкилләнгән икән. Абдурәһим һапизоф мундақ деди: «әпсуски, ахирқи йилларда улар тохтап қалди. Иттипақ җәмийити һәр йили бу мәсилини көтириватиду. Әнә шу қошумчә уйғур тили дәрислирини орниға кәлтүрүшкә һәрикәт қиливатимиз. Шундақла бишкәк шәһиридә уйғур җәмийитиниң тилға, сәнәткә өгитидиған бинаси йоқ. Адәмлиримиз, муәллимлиримиз бар. Келәчәктә мундақ бена болиду дәп ишинимиз. Биз уюштурған мусабиқиләрдин аз болсиму ақча чүшти. Немә үчүн мундақ һәрикәтләрни қиливатимиз? сәвәби биздә уйғур мәктәплири йоқ. Чоң әвлад яшлиримизни уйғур тилини яхши билиши үчүн һәрикәт қиливатиду. Тилни билмисә, яшлиримиз уйғур мәдәнийитидин, тарихидин чәтнәп кетиду».

Өзбекистанниң ташкәнт шәһиридә яшаватқан тонулған алим, техника пәнлириниң доктори абдулҗан бәрайеф болса милләт келәчикиниң биринчи нөвәттә миллий маарипқа бағлиқ икәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: «милләтни милләт қилип сақлаймиз десәк, әлвәттә, биринчи нөвәттә мәктәпкә етибар қилиш керәк, әмма у биздә йоқ. яшларға омумән бу тоғрилиқ гәп қилиш қийин. Келәчәкни ойлайдиғанлар барғансери аз қеливатиду. Бу мәсилини көтүрүватқинимизға 20 йил болуп кәтти. Әмма ишимиз алға әмәс, арқисиға кетип бариду. Биз қәйәрдә болмайли, асасий нәзәрни мәктәпкә бөлүшимиз керәк.»

Игилишимизчә, оттура асия уйғур елиниң сиртида уйғурлар әң көп олтурақлашқан райондур. Һөкүмәтләрниң санлиқ мәлуматлириға қариғанда, қазақистанда 260 миңдин ошуқ, қирғизистанда 50 миң, өзбекистанда 30 миң уйғур яшайдикән. Уйғурлар йәнә түркмәнистандиму учрайду. Әйни вақитларда оттура асиялиқ уйғурлар ичидин көплигән дөләт әрбаблири, алимлар, язғучилар, игилик рәһбәрлири вә башқилар йетилип чиққан иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт