Миллий маарипсиз әдәбият вә сәнәтниң раваҗлиниши мумкинму?

Қазақистан уйғурлирини бүгүнки күндә ойландуридиған муһим мәсилиләрниң бири миллий маарип тәқдиридур. Чүнки миллий маарип һәр қандақ бир милләт мәвҗутлуқини тәминләйдиған амил икәнлики оттуриға қоюлуп кәлмәктә. Бу җәрянда қазақистанлиқ уйғурларниң әдәбияти, сәнити, мәтбуати, мәниви байлиқи әнә шу маарипниң раваҗлинишиға, униң бүгүнки вә әтики тәқдиригә бағлиқ болуватиду. Буни көпинчә алмута шәһиридә орунлашқан җумһурийәтлик уйғур тиятири, уйғур тилидики гезит - журналлар, көп милләтлик қазақистан әдәбиятиниң аҗралмас қисми болуп һесаблинип келиватқан уйғур әдәбияти мисалида көрүшкә болиду.

Зияритимизни қобул қилған “мектеп” нәшрияти уйғур редаксийәсиниң башлиқи рәхмәтҗан ғоҗамбәрдийеф маарипниң милләтни милләт сүпитидә сақлап қелишниң баш амили икәнликини алаһидә тәкитлиди.

У мундақ деди:“маарипсиз әдәбият вә сәнәтнила әмәс, шундақла илим - пән, мәтбуат, нәшрият, мәтбәәчилик вә башқа саһәләрниму тәсәввур қилиш тәс. Чүнки миллий мәвҗутлуқни образлиқ ейтқанда, мәзмут чинарға қияс қилсақ, юқирида аталған саһәләр униң бүк - барақсан шахлири, әмди миллий маарип болса, униң ғол - асаси, техиму чоңқуррақ чөксәк томур - йилтизидур. Әмди ашу асас - улимизниң, ениқрақи, мәвҗутлуқ томуримизниң соғулуп кетиватқанлиқи көпчилик аммини хаватирландуруп, әпсусландуридиған сәлбий һадисила әмәс, бәлки миллий паҗиәниң йеқинлишиватқанлиқини әскәртип челиниватқан тәшвиш қоңғуриқидур. Миллий өрләш һәртәрәплимә әвҗ алған өткән әсирниң 70 - вә 80 - йиллири билән селиштурғанда көп саһәләр бойичә арқиға чекинип кәткинимиз, аччиқ болсиму - һәқиқәт. Буни пәқәт миллийликтин бәзгән маңқуртларниң кор көзи көрмәслики, паң қулиқи аңлимаслиқи мумкин. Сабиқ кеңәш уйғурлириниң ичидә миллий раваҗлиништа ‛карван беши‚ аталған қазақистанлиқ миллий әдәбият вә сәнитимиздә ахирқи йилларда йеңи әсәр вә сәһнә әсәрләрниң аз яки йоқлуқи буниң ярқин испати. Һәқиқәт йүзидин тәкитләшкә әрзийдиған нәрсә - бу йөнилиштә мәйли техи аз һәм аҗиз болсиму, шу бошлуқни толдурушқа болған интилиш вә издинишләрниң болуватқанлиқи раст. Мушу муһим йөнилиштә роһини чүшүрмәй, миллий тәрәққиятқа зәрричә болсиму һәссә қошушқа тиришип, шу йолда тәр төкүватқан, һәсрәт чекиватқан иҗадкарлиримизға, алимлиримизға, җанкөйәрлиримизгә апирин! көпчилик болуп уларни даим қоллап, мәдәт берип турушимиз керәк.”

Рәһмәтҗан ғоҗамбәрдийеф ана тилида билим вә тәрбийә беридиған уйғур мәктәплириниң, йәни миллий маарипниң мәвҗутлуқини қазақистанлиқ уйғурларниң әң зор утуқи вә амити дәп көрсәтти һәм миллий маарипниң өзлүкидинла, тасадипий һалда пәйда болмай, уни тикләш, бәрпа қилиш вә раваҗландуруш үчүн узун йиллардин буян кәскин күрәшниң йүргүзүлгәнликини һәм буниңда болупму абдулла розибақийеф, сопи зәрватоф, исмаил тайироф, айшәм шәмийева қатарлиқ уйғур әрбаблири, алимлири вә әдиблириниң қилған җапалиқ әмгикини һәргиз унтушқа болмайдиғанлиқини илгири сүрди.

Ғоҗамбәрдийефниң ейтишичә, уйғур маарипиниң асаси селинған совет дәвридиму, һазирқи мустәқил қазақистан дәвридиму һөкүмәт тәрипидин ана тиллиқ мәктәпләр зор, һәртәрәплимә қоллап - қуввәтләшкә игә болмақта.

Алмута вилайити яркәнт гуманитарлиқ - техникилиқ техникоминиң оқутқучиси, шаир молутҗан тохтахунофниң пикричә, миллий мәктәпләрдә вә алий оқуш орунлирида билим еливатқан уйғур балилири саниниң кемийип кетишиму миллий маарип вә әдәбиятиниң раваҗлинишиға өзиниң сәлбий тәсирини йәткүзмәктә.

У мундақ деди:“йошуридиғини йоқки, ахирқи он йил ичидә уйғур мәктәплириниң, уйғур тамашибинлиримизниң, қазақ миллий педагогикилиқ университети йенидики уйғур тили вә әдәбияти бөлүмидики оқуғучиларниң, шундақла миллий нәшриятимиз оқуғучилириниң сани азийишқа башлиди. Буниң бирдин - бир сәвәби, ана тилимизда оқуватқан балиларниң миллий мәктәпкә қәдәм бесишиниң азийиши дәп ойлаймән. Чүнки ана тили милләтниң түп йилтизидур. Демәк, ана тилимизда оқуғучилар мәктәпләрдә аз болидикән, демәк, тиятиримизғиму тамашибинларниң, әдәбиятимизға қизиққучиларниң сани аз болиду. Миллий мәктәптә ана тилида оқумиған балиниң чоң болғанда өзи һәм балилириниң уйғур әдәбиятиға қизиқиши натайин.”

Молутҗан тохтахуноф шундақла уйғур әдәбиятиниң бүгүнки тәрәққиятиға тосалғу болуватқан бәзи әһвалларниму атап көрситип, улардин қутулушниң амаллириниңму йоқ әмәсликини оттуриға қойди.

Молутҗан тохтахуноф мундақ деди: “ахирқи вақитларда тор әдәбиятимизниң ақсап меңиш йоллирини вуҗудқа кәлтүрүватиду. яш һәвәскарлиримизниң торда өзлириниң шәхсий бәтлири болғанлиқтин шу йәрдә өзлириниң мәйли қамлашсун, мәйли қамлашмисун шеирлириниң һеч бир тәһрирсиз, муһәррирниң ярдимисиз елан қилидиған болди. Бу, әлвәттә, һеч қандақ бир қанун - қаидиләргә җаваб бәрмәйдиған шеирларниң торларда елан қилиниши әдәбиятимизниң чекиниш тәрәққиятини елип маңиду. Буниң алдини елиш йоллири бар. Мәсилән җай - җайларда мәдәний мәркәзләр, башқиму җәмийәтлик тәшкилатлар бар. Шуларниң йенида әдәбият уюшмилирини қуруп, шу йәргә һәвәскар балиларниң йиғип, улар шу йәрләрдә өгәнсә салмақлиқ язидиған шаир - язғучилиримиз йетилиду, дәп ойлаймән. Хуласиләп, ейтқанда, һәр қандақ нәрсиниң алдини елишниң йоли бар. Униң пәқәт амалини қилиш керәк һәм күрәш қилиш керәк. Ана тилимиз үчүн күрәш қилиштин һеч қачан қайтмайли. Ана тилимизни қәдирләштә, тәрғиб ишлирини йүргүзүшниң алдида болайли. Ана тилимизни сақлайдикәнмиз келәчәк үмидимиз чоқум ронақ тапиду, келәчикимиз парлақ болиду, дәп ойлаймән.”

Қазақистан уйғур мәтбуатлирида елан қилинған мақалиләрдә, уйғур җамаәтчиликиниң һәр хил паалийәтлиридә, нәзир - чирағ вә той - төкүнләрдә ана тилида билим алидиған балиларниң азийип кетишиниң келәчәктә шу тилдики әдәбият, мәтбуат, сәнәт оқурмәнлириниң, мухлислириниң кемийип кетишигә елип келидиғанлиқи һәққидә пат - патла ейтилип кәлмәктә. Буниңдин ташқири, бәдиий әсәрләр сапасиниң төвәнләп кетиши, оқурмәнләрни қизиқтуридиған мавзулар даирисиниң тарийип кетиши вә башқиму сәвәбләр уйғур әдәбиятиниң тәрәққиятиға путликашаң болмақта.

Рәхмәтҗан ғоҗамбәрдийеф буни мундақ чүшәндүрди: “өз мәблиғи һесабиға йоруқ көрүватқан әсәрләрниң сүпити һәққидә сөз қозғаш өз алдиға чоң бир мавзу. Асаслиқи, шәхсий мәблиғи һесабиға әсирини нәшр қилдурған әдип - иҗадкарлиримиз уларни өткүзәлмәй сәргәрдан болуп, һәм маддий чиқим, һәм мәниви азаблиништин қийналмақта. Һазир, омумән, китаб оқуйдиғанларниң сани җиддий қисқирип кәткәнлики сир әмәс. Буниңға өткән әсирдә, дәсләп ғәрб әллиридә пәйда болуп, кейин сабиқ кеңәш кәңликигиму бөсүп киргән, әрзан, тез қолйетимлик вә тез унтулуп кетидиған ‛аммиви мәдәнийәт‚ дәп аталмиш мәзмун - сужити тутамсиз, бирақ дәрру қизиқтурувалидиған китаб, кино - филим, сәһнә әсәрлири вәһаказа) иҗтимаий - мәдәний һадисә) сәвәбчи болди. Китаб оқуш мәдәнийитини қайта тикләш күн тәртипидики муһим мәсилиләрниң бири болушқа тегиш. Бу мәсилидики әң зор еғирчилиқ вә мәсулийәт йәнила ана тиллиқ мәктәплиримизниң зиммисигә, техиму очуқ ейтсақ, биринчи нөвәттә, уйғур тили вә әдәбияти пәнлириниң муәллимлиригә йүклиниду. Әмди ата - анилар билән кәң җамаәтчилик вәкиллириниң мушу муһим йөнилиштә уларни әтраплиқ қоллиши, һәмдәм болуши, шәхсий үлгә көрситишкә тегишлики - талашсиз мәсилә. Сөз нөвити кәлгәндә ейтмай болмайдиған йәнә бир муһим мәсилә, бу - иҗадкарларниң өз оқурмән - китабханлири, тамашибин - мухлислири алдидики мәсулийәт, җавабкарлиқ мәсилисидур.”

Рәхмәтҗан ғоҗамбәрдийеф бу йәрдә дит мәсилисиниң муһим икәнликини, учур - ахбарат әсири болған һазирқи заманда әрзимәс нәрсиләрни йезип, уни оқурмәнгә теңиш нәтиҗисидә оқумайду, дәп көпчиликни әйибләш охшаш мәнтиқигә сиғмайдиған ишларниң болуватқанлиқини йошурмиди. Бүгүнки аләмшумул заманида у уйғур язғучилириниң китабханниң, болупму яшларниң қәлб төридин орун алидиған, уларни ойландуридиған мавзуларни таллап елишиниң муһимлиқини, яхши әсәрниң даим өз оқурминини тапидиғанлиқиға ишинидиғанлиқини билдүрди.