Qazaqistandiki mutexessisler xitayning qosh til ma'aripini qazaqistan köp tilliq ma'aripigha sélishturdi

• Muxbirimiz gülchéhre
  2016-05-10

Qazaqistan üch tilliq yeni dölet tili qazaq tilida, milletler ara til rus tilida we xelq'ara til in'gliz tilida bilim bérish siyasitini emeliyleshtürüsh aldida turidu.

Igilishimizche, hazir qazaqistanda qazaq we rus tilliq mekteplerdin tashqiri yene özbék, Uyghur we tajik tilliq mekteplermu mewjut bolup, üch tilliq bilim bérish siyasiti emelge ashqan teqdirde bu milliy mekteplerning baliliri ana tilini qoshqanda töt tilni bilidighan bolup chiqidiken. Qazaqistandiki bir qisim Uyghur mutexessisler qazaqistanning bu xil til siyasitini xitayning Uyghurlargha qaratqan atalmish “Qosh tilliq ma'aripi” bilen sélishturdi.

Shundaqla ular yene, hazirqi waqit qazaqistanning bu yéngi ma'arip siyasitining emeliylishish jeryanlirida qazaqistandiki Uyghur tili oqutushigha élip kelgüsi selbiy tesirlerning aldini élishta, tirishchanliq körsitidighan halqiliq bir basquch ikenlikini körsetmekte. Qazaqistandiki Uyghur mutexessislerdin dilnur qasimowa we alimjan hemrayif ependiler muxbirimiz gülchéhrening ziyaritini qobul qilip köz qarashlirini otturigha qoydi.

Melumki qazaqistan musteqil bolghandin kéyin qazaq tilini qutuldurush bilen teng, her qaysi millet tilining erkin, barawer tereqqiy qilishi küchlük siyasiy kapalet bilen temin étilgen. Hazirqi zaman Uyghur tilini qéliplashturush hemde chaghatay Uyghur tilini tetqiq qilish témiliri boyiche, ilgiri ürümchide tetqiqat ishliri bilen shughullan'ghan we rus tilida kitab yézip, Uyghurlarning siyasiy we ijtima'iy mesililirini tonushturghan almatidiki tilshunas dilnur qasimowa xanim ziyaritimizni qobul qilip, üch tilliq bilim siyasitige köchüsh zaman telipi bolghanliqtin otturigha chiqqan bir toghra siyaset dep qarisimu, emma uning Uyghur tilida ders bériwatqan mektepliride oxshash sistéma we telep bilen yolgha qoyulghanda Uyghur tili oqutushining salmiqi we netijisige élip kélidighan tesirliridin endishe qiliwatqanliqini bildürdi hemde “Qazaq tili oqutushi kücheytilgende dölet tili bolghan qazaq tili Uyghur tiligha yéqin til bolghachqa ana tili oqutushining salmiqi bilen tengpungluqni saqlimighanda Uyghur tilining dölet tili süpitidiki qazaq tiligha assimilyatsiye bolush éhtimalliqini oylashmay bolmaydu. Bu xil tillar arisidiki riqabette ana tilni qoghdap qélish, ana tilimizni puxta bilip, shu derijide bashqa tillarni ögen'gende balilarning kélechiki bolidu shundaqla Uyghur tilining kélechikimu shuninggha baghlinishliq” dep otturigha qoydi.

Dilnur xanimning qarishiche, hazir xitayning Uyghurlargha yolgha qoyuwatqan qosh til ma'aripini pütünley assimilyatsiye siyasiti déyishke bolidu, bu xil assimilyatsiyening tesiri oylighandinmu téz bolushi mumkin. Dilnur xanim yene mundaq dep otturigha qoydi “Bu qosh til ma'aripining tesiride mubada Uyghurlar wetinide Uyghur milliy ma'aripi we tili yoqaydiken, qazaqistandiki Uyghur tilimu mewjut bolup turalmaydu, chünki u qazaqistanda mewjutluqini saqlawatqan Uyghur tili oqutushining hayatliq buliqi-Uyghurlar wetini. Ana tilining ishlitilishi we tereqqiy qilishi milliy ma'arip ishlirining tereqqiyatidin ayrilalmaydu.”

“Til-milletning muhim alahidiliki bolush süpiti bilen til mesilisi-milliy mesililerning muhim bir terkibiy qismi, shundaqla milliy barawerlikni, jem'iyetning turaqliqini ishqa ashurushtiki halqiliq nazuk mesile hésablinidu. Milletlerning tiligha qandaq mu'amile qilish-milliy mesililerni muweppeqiyetlik hel qilish yaki qilalmasliqqa munasiwetlik zor mesile” dep otturigha qoyghan rusiye tebi'iy penler akadémiyisining ezasi, filologiye penlirining doktori alimjan hemrayéf shuning üchünmu qazaqistanda obyéktip shara'itta meydan'gha chiqqan 3 tilliq siyasitini qollaydighanliqini, emma üch tilliq bilim bérish siyasiti qazaqistandiki milliy mekteplerde qandaq yürgüzülüshi qéliplashmighan hazirqi peytni ching tutup nurghun échinishliq mesililerning hel qilish yolini tépish we uning üchün heriket qilish éhtimalliqlirining barliqinimu eskertip mundaq dédi: “Qazaqistan musteqil bolghandin kéyin milletler til mesilisini hel qilishta belgilik tejribilerge ige boldi, bu kelgüside Uyghurlarghimu paydilinish qimmiti bar, qazaqistanning tejribisidin shuni körüshke boliduki, bir tilliq assimilyatsiye siyasitining tesiri chongqur we zor bolidu, uning tesiridin qutulush üchünmu uzun mezgil kétidu. Xitay bilen qazaqistanning til siyasitidiki perq heqqide xulasige kelsek, xitay hökümiti qolliniwatqan atalmish qosh til ma'aripini qosh tilliq déyishke bolmaydu, bu bir tilliq dölet tili siyasiti. Qosh til bolghanda her ikki tildiki milletler bir ‏-biriningkini oxshash derijide, oxshash normida öginishi kérek, yeni Uyghurlar xitay tilini ögen'gendek, xitaylarmu Uyghur tilini öginishi kérek. Bu birla dölet tili siyasiti, shu dölette milletlerning ittipaqliqining ishqa ashmasliqida eng muhim mesile bolup qalidu. Emeliyette xitaygha qaraydighan bolsaq, Uyghurlargha bir tereptin milliy barawerlikni terghib qilsa, yene bir tereptin milliy tilni chetke qaqti. Qanun turghuzushta tilini kemsitishke da'ir maddini tapqili bolmisimu, emma emeliyette milliy ma'aripqa, tilgha sel qaraydighan hadisiler yüz bermekte.”

Köp tilliq siyasitining Uyghur millitining tereqqiyati üchünmu oxshash muhimliqini tekitligen alimjan hemrayif ependi yene köp milletlik döletlerde qazaqistan jümlidin xitayningmu milletler tili mesilisining muhimliqigha, murekkeplikige estayidil mu'amile qilishi kéreklikini otturigha qoyup, chong millet tilining muhimliqini gewdilendürüsh bilen teng, milliy mekteplerning ana tilining teqdiri, kélechektiki tereqqiyatigha kapaletlik qilish üchün emeliyetke uyghun kélidighan, ilmiy bolghan til siyasitini belgilep chiqish zörür dédi we buning üchün yawropa bixeterlik kéngishi tewelikidiki döletlerning az sanliq milletlerge qaritilghan til ma'arip siyasitini uzaq yilliq emeliy tejribidin yekünligen “Ga'aga tewsiyisi” ni ülge qilip, emeliy tedbiqlishi kéreklikini tewsiye qildi.

Qazaqistandiki Uyghur doktor alimjan hemrayéf 20-aprélda gollandiyening ga'aga shehiride chaqirilghan “Az sanliqlarning köp tilliq ma'arip pilani yighini” gha qatnashqan idi. Uningda az sanliq milletlerning tili, medeniyitini qandaq tereqqiy qildurush hemde shu döletlerde yashawatqan her millet xelqlirining ornini yuqiri kötürüsh, jem'iyet we hökümet ishlirigha qandaq jelp qilish qatarliq mesililer muzakire qilin'ghan.

Melum bolushiche, qazaqistandiki Uyghur tilliq mekteplerdimu köp xil tilda teng oqutush programmisi sinaq teriqiside yolgha qoyulmaqta, qazaqistandiki köp tilliq bilim bérish programmisi yawropa bixeterlik we hemkarliq teshkilatining layihisi bilen emelge ashurulmaqta.