Гүмүшханә университетида уйғур мәсилиси дәрс темисиға айланған

Ихтиярий мухбиримиз әркин тарим
2016.10.18
oqutquchi-qadir-sanjaq.jpg Гүмүшханә университети оқутқучиси қадир санҗар әпәнди вә икки оқуғучиси.
RFA/Erkin Tarim

Гүмүшханә университети сиясәтшунаслиқ вә идарә башқуруш кәспи оқуғучилириниң хәлқара мунасивәтләр дәрсидә, уйғур мәсилиси тоғрисида алаһидә тема қатарида тапшуруқ берилишкә башлиған.

Йеқинқи йилларда, болупму 2009-йили йүз бәргән үрүмчи вәқәсидин кейин, уйғур мәсилиси башқа саһәләрдикидәкла түркийә университетлиридиму көңүл бөлинидиған бир темиға айланди. Болупму, бәзи университетларниң сиясәтшунаслиқ вә хәлқара мунасивәтләр дәрслиридә дунядики башқа чоң мәсилиләр қатарида, уйғур мәсилиси, җүмлидин уйғурларниң тарихи, мәдәнийити вә сиясий әһвали қатарлиқлар оқуғучилар издинидиған, оқутқучилар өгитидиған бир темиға айланди. Игилишимизчә, бир қисим түркийә университетлирида бу әһвал давамлишиватқан болуп, егә университети түрк дуняси тәтқиқат мәркизи оқутқучиси профессор доктор алимҗан инайәт әпәнди, һаҗәттәпә университети оқутқучиси доктор әркин әкрәм әпәндиләрниң ейтқанлири әнә шуларниң мисалидур.

Егә университети оқутқучиси, алимҗан инайәт әпәнди бу әһваллар һәққидә тохталди.

Һаҗәттәппә университети оқутқучиси әркин әкрәм түркийә университетлирида бундақ уйғур тарихи, мәдәнийити вә уйғурлар мәсилиси һәққидә дәрсләр, лексийиләрниң орунлаштурулуши һәм оқуғучиларниң тапшуруқлири сүпитидә мәхсус издинишкә орунлаштурушлириниң көпийишидики сәвәб-амиллар һәққидә тохталди.

Түркийәниң шәрқий шимал районидики гүмүшханә вилайитидики гүмүшханә университети оқутқучиси қадир санҗақ әпәндиниң хәлқара мунасивәтләр дәрсидә уйғур мәсилиси аңлитилған. Дунядики хәлқара мәсилиләр қатарида уйғур мәсилисиму орун алған болуп, гүлшән арин қачар билән мәрйәм әртүрк исимлик оқуғучилар бу темида тапшуруқ ишләп аңлатқан. 10-Айниң 13-күнидә аңлитилған бу лексийә оқуғучиларниң диққәт-етибарини тартқан.

“гүлшән тапшуруқ мақалиңизда немиләрни баян қилған идиңиз, оқуғучиларға немиләрни аңлаттиңиз, бу һәқтә тәпсилий мәлумат бәрсиңиз қандақ?” дегән соалимизға у мундақ җаваб бәрди: “биз дәрстә савақдашлиримизға алди билән шәрқий түркистанниң тарихи, истратегийилик орни, һазир шәрқий түркистанда немиләр болуватиду? бүгүн күндә уйғурлар ана тилини ишлитәләмду? булар һәққидә қисқичә тохталдуқ.”

Гүлшән арин қачар, өзлири бәргән лексийәни оқуғучиларниң наһайити қизиқип аңлиғанлиқини баян қилип мундақ деди: “әслидә биз бәргән лексийә бәргән вақит ешип кәтти. Пүтүн темиларни аңлитишқа тириштуқ. Шәрқий түркистанниң һазирқи вәзийити вә тарихи қатарлиқларни аңлаттуқ. Оқуғучиларниң қизиқиши бәкла юқири иди, әмма вақит түпәйли оқутқучимиз рухсәт қилмиди”.

Гүмүшханә университети сиясәтшунаслиқ вә идарә башқуруш кәспи иккинчи синип оқуғучиси гүлшән арин қачар уйғурларниң турмушини өз көзи билән көрүп келиш арзуси барлиқини баян қилип мундақ деди: “у йәргә берип уйғурларниң турмуш әһвалини өз көзимиз билән көрүшни арзу қилимиз. Шәрқий түркистан дәвасидики әң муһим шәхсләрдин бири рабийә қадир ханим, униң билән көрүшүшни халаймиз. У һазир түркийәгә келәлмәйду, әмма қолимиздин келәрму билмәймән. Әмма келәчәктә уни түркийәгә елип келишни халаймиз. Түркийә һазир рабийә ханимни елип кәлсәк икки дөләт оттурисидики мунасивәткә тәсир йетиду дәп ойлайду. Әмма келәчәктә биз бу мәсилигә техиму көп көңүл бөлимиз, уйғурларниң әркинлики үчүн хизмәт қилимиз.”

Гүмүшханә университети сиясәтшунаслиқ вә идарә башқуруш кәспи иккинчи синип оқуғучиси мәрйәм әртүрк, гүлшән билән бирликтә лексийә сөзлигән вә гүлшәнниң лексийәсини аңлиғанларниң бири болуш сүпити билән бу тапшуруқни ишләш җәряни тоғрисида мәлумат берип мундақ деди: “пүтүн оқуғучиларниң биринчи болуп тайинидиған нәрсиси интернет. Биз арқидин шәрқий түркистандин кәлгән кишиләр билән алақә орнаттуқ. Улар шәрқий түркистанда турмуш көчүрүп баққан болғачқа бүгүнки вәзийити қандақ? уйғурларға елип бериливатқан зулумлар немә? биз буларни топлидуқ. Шәрқий түркистандин кәлгән чоңларниң аңлатқанлирини яздуқ. Синипта буларни аңлаттуқ, оқутқучимизму бизни яқтурди. Биз аңлатқанлар билән хитай хәлқ җумһурийитиниң уйғурлар тоғрисида язғанлири пәқәтла охшимайдикән. Хитай дөлити уйғурлар тоғрисида дуняға хата мәлумат бериватқан охшайду”.

Мәрйәм әртүрк ханим түркләрниң уйғурлар тоғрисидики коча хәвәрлиригә ишәнмәслики, бу һәқтә издиниши керәкликини баян қилип мундақ деди: “һәр бир яш өзи издәнмәстин кочидин аңливалған нәрсиләргә ишәнмәслики керәк. Биз шәрқий түркистан мәсилисигә алаһидә көңүл бөлимиз, бу мәсилә муһим болғачқа соғуқ қан болушимиз керәк. Бу һәқтә мәлумат игиси болалмиған көп киши бар. Шуңа бу һәқтә немә қилиш керәк дегән вақтимизда өткән йили университетимизда уйғурлар тоғрисида рәсим көргәзмиси ачтуқ. Биз мәктәп рәһбәрлиримиздин бу хил паалийәтләрни қоллап қуввәтлишини тәләп қилдуқ. Биз оқуғучилар болуш сүпитимиз билән һазирчә қолимиздин келидиғанлар булар, худа буйруса келәчәктә бу һәқтә техиму зор ишларни қилалаймиз”.

Һазир түркийәдә 185 әтрапида университет бар болуп, буларниң көпидә кейинки йилларда уйғурлар тоғрисида доклат бериш паалийити уюштурулди вә давамлиқ уюштурулмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.