Uyghurlar edebiyat derslikidiki tékistlerning almashturuwétilgenlikige naraziliqini ipadilidi

Muxbirimiz méhriban
2016-03-17
Share
Xotendiki-melum-ottura-mektep-Uyghur-oqutquchisi-derste-305 2006 - Yili 13 öktebirde tartilghan bu süret, xotendiki melum xitay we uyghurlar arilash ottura mektepte melum uyghur oqutquchining ders bériwatqan körünüshi.
AFP Photo

Melum bolushiche, yéngi mewsumluq ottura mektep edebiyat derslikige özgertish kirgüzüp, kona dersliktiki Uyghur klassikliri we Uyghur yazghuchilirining eserlirining ornigha xitay klassikliri we xitay yazghuchilirining terjime eserlirining kirgüzülüshi Uyghurlarda naraziliq qozghighan. Ijtima'iy taratqularda élan qilin'ghan inkaslarda radi'omiz ziyaritini qobul qilghan hökümet da'iriliridin Uyghur ewladlirining ana tilida yézilghan edebiyat nemuniliri bilen tonushush hoquqini tartiwalmasliq telep qilin'ghan.

Ündidar torida 12-mart élan qilin'ghan "Biz özimizning Uyghur edebiyatini telep qilimiz" serlewhilik maqalide kona edebiyat derslik kitabining munderijisi bilen yéngidin tüzülgen edebiyat dersliki munderijisining foto kopiyisi bérilip, yéngi derslikte chiqiriwétilgen Uyghur klassikliri we hazirqi zaman Uyghur edebiyatida tonulghan yazghuchi, ediblerning eserliri eynen körsitilip, hökümet da'iriliridin Uyghur ewladlirining ana tilida yézilghan edebiyat nemuniliri bilen tonushush hoquqini tartiwalmasliq telep qilin'ghan.

Malala texellusluq tordash teripidin xitay tilida yézilghan maqalide hökümet da'irilirige muraji'et qilip: "Hazir Uyghur oqughuchilar bir künde aran bir sa'etla ana til dersidin sawat alidu. Mushundaq shara'itta Uyghur edebiyat derslikidin Uyghur klassikliri we hazirqi zamanda tonulghan Uyghur yazghuchi, ediblirining eserliri chiqiriwétilse, u halda bizning ewladlirimiz Uyghur edebiyati, Uyghur shé'iriyiti, Uyghur örp-aditi, Uyghur epsane-riwayet, tarixliridin sawatsiz qalmamdu?! hazirqi shara'itta ewladlirimiz xenzuche dersliktin qérindash milletler edebiyatini, xenzu yazghuchilirining esli eserlirini ögense bolidighu?! chünki hökümitimiz bu shara'itni hazirlidi, eslidila intayin az bolghan ana tili edebiyat derslikide Uyghur tilidiki nemuniler azaytiwétilse 50 yildin kéyin, 100 yildin kéyinki Uyghur ewladliri qandaq aqiwetke qalidu?" dégen bayanlar bérilgen.

Öz kimlikini ashkarilimasliq sherti bilen ziyaritimizni qobul qilghan melum bir ottura mektep oqutquchisi, yéngi derslikning bu mewsumda mektepke kelgenlikini bildürüp, kona dersliktiki tékistlerge kirgüzülgen özgertishlerning ijtima'iy taratqularda munazire témisi bolghandin bashqa, mektepte oqutquchilar arisida ghulghula peyda qilghanliqini bildürdi.

Radi'omiz igiligen ehwallardin melum bolushiche, nöwette ottura mekteplerde edebiyat oqutquchilirighimu qosh tilliq ders ötüsh telipi qoyulghan. Ikki yildin buyan qishliq tetil we yazliq tetil mezgilliride oqutquchilar "Dawamliq terbiye" namidiki 15 künlüktin bir ayghiche dawamlishidighan qisqa kurslargha qatnashturulghan.

Ziyaritimizni qobul qilghan bu oqutquchining bildürüshiche, birqanche yildin buyan edebiyat oqutquchilirigha yene dersliktiki xitay yazghuchilirining terjime eserlirining eslidiki xitayche nusxisini sélishturup ötüsh telipi qoyulghan. Bu sewebtin edebiyat oqutquchilirighimu xitay tilida rawan ders sözlesh ghémi qoshulghan.

Biz yéngidin tüzülgen edebiyat derslikige a'it téximu ilgirilep melumat igilesh üchün, Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazaritining ottura mektep derslikler tetqiqat ishxanisi, ma'arip neshriyati qatarliq orunlargha téléfon qilghan bolsaqmu emma télifonimiz jawabsiz qaldi.

Da'irilerning ottura mektepler Uyghur edebiyati derslikidiki eslidiki Uyghur kilassikliri we hazirqi zaman Uyghur edebiyat nemunilirining eserlirining ornigha xitay kilassikliri we xitay yazghuchilirining eserlirini almashturuwétishi muhajirettiki Uyghur ziyaliyliri arisidimu qattiq inkas we naraziliq qozghidi.

Kanadadiki Uyghur pa'aliyetchisi sha'ir tuyghun abduweli ependi we gérmaniyidiki Uyghur ziyaliyliridin abduweli tursun ependiler radi'omiz ziyaritini qobul qilip bu heqtiki qarashlirini otturigha qoydi.

Tuyghun abduweli ependi da'irilerning Uyghur kilassikliri we hazirqi zaman Uyghur edebiyatidiki xelq qelbidin orun alghan bir qisim Uyghur yazghuchilirining eserlirini chiqiriwétip, ularning ornigha xitay kilassikliri we xitay yazghuchilirining terjime eserlirini kirgüzüshtiki gherizini Uyghur ewladliridiki milliy rohni suslashturup, yéngi bir ewlad Uyghurlargha xitayning "Jungxu'a birliki" idiyisini téngishni meqset qilghanliqini bildürdi.

Ilgiri ürümchi 14- ottura mektepte oqutquchiliq qilghan nöwette gérmaniyide muhajirette yashawatqan abduweli tursun ependi ziyaritimizni qobul qilip, Uyghur klassik edebiyatining ewladlarning Uyghur tarixi, medeniyiti bilen tonushushtiki birdin-bir köznek ikenlikini tekitlep, Uyghur oqughuchilar bu pursettinmu mehrum qaldurulsa, yéngi bir ewlad Uyghurlarning öz milliy kimliki we en'enisidin téximu yiraqlishidighanliqini tekitlidi.

Abduweli tursun ependi yene, nöwette Uyghurlarning ijtima'iy taratqulardiki naraziliq inkasliri heqqidimu toxtilip, Uyghurlar arisida bu xil naraziliq inkasliri omumiy xelq awazigha aylinishi kéreklikini, shu chaghdila xitay hökümiti teripidin étibarsiz qalduruluwatqan Uyghur tili, ma'aripi we medeniyitini tereqqiy qildurush, axirqi hésabta yéngi bir ewlad Uyghur balilirida Uyghur milliy kimliki we Uyghur en'enisini da'awamlashturush imkaniyiti bolidighanliqini bildürdi.

Tuyghun anduweli ependi bolsa, muhajirettiki Uyghurlarningmu Uyghur tili we ma'aripining bundin kéyinki tereqqiyatida bash tartip bolmaydighan éghir mes'uliyiti barliqini bildürüp, muhajirettiki Uyghurlarning öz balilirini Uyghur tili we Uyghur en'enisi boyiche terbiyileshtin bashqa yene, Uyghur teshkilatliri bilen birlikte Uyghur tili we Uyghur ma'aripi yüzliniwatqan nöwettiki weziyetni xelq'ara teshkilatlargha anglitishi xelq'araning bésimi arqiliq xitay hökümitining Uyghur ana til ma'aripini cheklesh siyasitini toxtitishni telep qilishining tolimu zörürlükini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.