Уйғур районидики мәктәпләрдә уйғур тилини чәкләш қарари иҗра қилинишқа башлиди

Мухбиримиз әркин
2017.08.30
qosh-til-dersxana.jpg 14-Оттура мәктәпниң дәрс аңлаватқан оқуғучилири. 1998-Йили 3-ноябир, үрүмчи.
AFP

Уйғур районидики башланғуч, оттура мәктәпләр 29‏-авғуст күнидин башлап рәсмий дәрс башлиди.

Бу йиллиқ оқуш мәвсуми уйғур маарип тарихида радикал характерлик зор өзгириш йүз бәргән бир бурулуш нуқтисидур.

Бу йиллиқ оқуш мәвсумидин башлап уйғур районидики барлиқ толуқсиз оттура мәктәпләрниң 1‏-йиллиқлириға вә башланғуч мәктәптики йәрлик милләт оқуғучилириға омумйүзлүк хитай тилида дәрс өтүлиду. Дәрслик материяли бирдәк хитай тилида тарқитилип, ана тилда дәрс аңлашқа, дәрслик материяллирини ана тилда оқушқа хатимә берилиду.

Уйғур мәктәплиригә яки қош тил синиплириға омумйүзлүк хитай тилида дәрс өтүш, дәрслик материяллирини бирдәк хитай тилида тарқитиш қарари уйғур аптоном районлуқ маарип назаритиниң бу йил 7‏-айда чиқарған һөҗҗитидә оттуриға қоюлған. Маарип назарити буниң бу йиллиқ йеңи оқуш мәвсумидин башлап рәсмий иҗра қилинидиғанлиқини билдүргән иди.

Уйғур райониниң толуқсиз оттура маарип сепидики бәзи йәрлик оқутқучиларниң билдүрүшичә, бу қарар уйғур толуқсиз оттура мәктәплиридә 1‏-йиллиқ оқуғучилириға иҗра қилинишқа башлиған. Уйғур райониниң җәнубидики мәлум уйғур толуқсиз оттура мәктәпниң бир оқутқучиси, бурунқи барлиқ дәрслик материяллириниң йиғивелинғанлиқини, мәктипигә хитай оқутқучиларниң сәпләнгәнликини билдүрди.

Оқутқучи: һазир маву дөләт тили, дәп шуни йолға қойди, техи толуқ әмәс. Һазир оқутқучилар техи әмәлийлишип болалмиди. Бәк тез болуп кәтти бу йил. Бу йил бәк тез өзгириш болуп кәтти.

Мухбир: бу өзгириш яхши өзгириштәк қиламду яки балиларға сәлбий тәсир қилидиғандәк қиламду?

Оқутқучи: қош тил оқуп чиққанларға яхши. Бирақ, бизниң бу төвән дәриҗилик районларда қош тил оқутуш ундақ бәк яхши болуп кәтмигәчкә, балилар уни өзләштүрүп болғучә бир аз вақит кетидиғандәк қилиду. Һазир хәнзу оқутқучилар 50% гә йәтти. 50% Миллий оқутқучи, 50% хәнзу оқутқучи бар. Әмди буниң нәтиҗисигә қарап яхши-яманлиқини уқимиз.

Мухбир: оқутуш вә оқутуш материяллириниң хәнзучиға өзгиришигә оқутқучиларда қандақ инкас бар?

Оқутқучи: униңға нисбәтән өзүмниң көз қаришини десәм, инкас мениң яхши. Ашу тилни өгәнмәй туруп дөләтниң һәр қайси җайлирида иш беҗиргили болмайдиғанлиқини һәммиси билиду.

Мухбир: оқутуш тили вә дәрслик материялиниң бундақ тез өзгирип кетиши балиларниң илмий тәрәққиятиға сәлбий тәсир көрсәтмәмду?

Оқутқучи: бизниң наһийә базири ичидики мәркизи башланғучларни асасән қош тил қилип болди. Балилар қош тил оқуди. Лекин қош тил йәслиси бу йил омумлашти. Қош тил оқуған балилар толуқсиз оттуриға чиқса уларға еғир кәлмәйдикән. Бирақ, маву йирақ йезилардики мәктәпләргә қош тил муәллими йетишмигәчкә, улар қош тил әмәс, улар миллий тил-йезиқида оқуп маңған. Уларға тәс келиду. Бу йил 7-йиллиқниң йеңи чиққан оқуғучилириға толуқла дөләт тили өтилидикән. Материялму хәнзучә, синип тәрбийәчилириму хәнзулар. Мушу қетим кәлгән хәнзу йолдашлар синип тәрбийәчи. Лекин 8-йиллиқниң балилириниң йерими қош тил. Тәбиий пән хәнзучә, иҗтимаий пән уйғурчә.

Мухбир: бу балилар толуқсизни пүттүрүп чиқип кәтсә, бу йил елинған балиларниң һәммиси хәнзу тилида оқумду?

Оқутқучи: һәә, мушу йил чиққан балиларниң һәммиси толуқ хәнзу тилида һазир. 8-, 9-йиллиқниң балилири пүттүрүп кәтсә, уйғур тили қалмайду.

Мухбир: у чағда уйғур оқутқучилар қандақ қилиду?

Оқутқучи: шундақ болуп қалди бу ишлар. Бизниң бу йәрдә хәнзучиниң һөддисидин чиқалмиди, тәқсим қилиш, дәп қулайлиқ сақчи понкити вә уйәр-буйәрләргә чиқиривәтти. Керәксиз муәллим дәп. Әмди маву анчә-мунчә һөддисидин чиқиватқанлиримизни һазирчә елип қалди. 8-, 9-йиллиқниң балилири чиқип кәтсә, биз бу йәрдә туралмаймиз. Биз хәнзучә дәрс өтәлмигәндин кейин керәксиз оқутқучилар қатариға өтүп кетимиз. Ана тилда дәрс өтүлгән болса, қавул муәллимләр җиқ иди. Әмди муһитқа маслишалмиғандин кейин керәксиз болуп қалдуқ. Қелип қалған 50% ниң йәнә 40% и чиқип кетиду.

Мухбир: баям кона дәрсликләрни йиғивалди, дедиңиз, йеңи дәрсликләрниң мәзмунида қандақ йеңи өзгириш бар?

Оқутқучи: кона дәрслик 2003-йили бир қетим, 2009‏-йили бир қетим нәшр қилинған охшайду. Бир һәптә аввал 2009‏-йилдики нәшр қилинған кона китабниң һәммисини йиғивәтти.

Мухбир: оқуғучи балиларниң йеши дәрсликкә маслишиши қандақ болуватиду. Бу йәрдә дәрсликниң роһини чүшиниш, вә аңқириш мәсилиси бар. Чүнки, өзиниң тилида чүшиниш билән башқа тилда чүшиниш айрим -айрим нәрсә?

Оқутқучи: баям техи бир бала бу муәллимниң гепини чүшинәлмидим, дәп йүрәтти бу йәрдә. Атиси телефон қилиптикән, вай, бала чүшәнмәпту, дәп. Әмди һәқиқәтән балиларниң улар билән толуқ пикир алмаштуруп болалмайдиғанлиқи раст.

Хитай һөкүмити уйғур районида уйғур тилини бикар қилип, омумйүзлүк хитай тилида дәрс өтүшни тәдриҗий ишқа ашурди. У хитай тилини қәдәм басқучлуқ кеңәйтип, бу йил 7‏-айда уйғур тилиниң йәсли, башланғуч вә толуқсиз оттура мәктәпләрдә омумйүзлүк бикар қилинғанлиқини елан қилди.

Уйғур илиниң җәнубидики бир йәсли муәллиминиң мухбиримизға билдүрүшичә, хитай тили һазир уйғур районидики пүтүн йәслиләрдә омумлишип болған.

Йәсли муәллими: бизниң йәслидә тәхминән 600 дәк бала барғу дәймән. 600 Дин ашиду. Бизниң чоң йәсли әмәсму, йәслиймиздә хәнзу балиларму бар, арилаш оқуйду. Уйғур балилар көпрәк, хәнзу балилар азрақ. 3-4 Синип хәнзу балилар чиқиду. 200 Дәк хәнзу бала барғу дәймән.

Мухбир: тилничу, тилни қандақ қилисиләр? қайси тилда дәрс өтисиләр балиларға?

Йәсли муәллими: хәнзучини өтимиз, дөләт тилини. Балилар асаси җәһәттин сөзлишәләйду. Кичик синипниң балилири йеңидин кәлди, 4 яшлиқ балилар, улар пәқәт аддийла сөзләрни билиду, лекин бәк немә қилип кәтмәйду. Чүнки, уларни әмди қобул қиливатимиз. Булар техи мәктәпкә кирмиди. Мушу 9‏-айда кириду. Лекин бултур киргән, һазир чоңлар синипиға чиқидиған балилар билиду. Балиларни 4 яштин башлап алимиз. Бу йил алидиған балилар мәсилән, 2013‏-йили 8 айниң 31‏-күнидин бурун туғулған балиларни алимиз. Улар биздә 3 йил оқуйду. 3 Йил оқуп униңдин башланғуч мәктәпкә чиқиду.

Мухбир: уйғур балиларниң өзиниң ана тиличу? улар сөзлишәләмду өзиниң ана тилида?

Йәсли муәллими: уни ата-аниси өзи өгитиду. Улар сөзлишәләйду асасән, лекин биз һазир уларға асаслиқ дөләт тили өгитиватимиз. Бу йәслидә бәкрәк хәнзу тилини асас қилимиз. Бизниң наһийәлик йәслигә һәммә адәм арзулап әкелип бериду балиларни, кейин истиқбали яхши болиду дәп. Мәнму хәнзу тили өтимән.

Лекин хитай һөкүмитиниң бу сиясити, чәтәлдики уйғур тәшкилатлириниң вә зиялийлириниң қаттиқ тәнқидигә учрап кәлди. Хитай һөкүмити бу сиясәт уйғурларниң хитай асаси җәмийәт еқимиға маслишип, уларниң риқабәт иқтидарини күчәйтиштики зөрүр тәдбир, дәп ақлисиму, бирақ уйғур тәшкилатлар вә зиялийлар буниң хитай асасий қануни вә аптономийәлик қанунидики алақидар бәлгилимиләргә хилап икәнликини агаһландуруп, униң уйғур тилиға бузғунчилиқ қилидиғанлиқини, хитай даирилириниң уйғур яшлиридики мәдәнийәт кимликини аҗизлаштуруп, ассимилятсийәни күчәйтишкә урунуватқанлиқини илгири сүргән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.