Уйғур мусапирларниң ят әлләрдә етип өлтүрүлүш вәқәси һәрхил инкас қозғимақта

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016.03.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Hindoneziye-tutulghan-musapir-uyghur-soraq.jpg Сорақханиға елип кетиливатқан, һиндонезийәдә тутулған уйғурларниң бири. 2015-Йили март.
Photo: RFA

Уйғур мусапирлириниң чәтәлләрдә етип өлтүрүлүш һадисиси хәлқара җәмийәтниң диққитини тартипла қалмай, уйғур җамаити арисидиму ғулғула қозғаватқан бир тема болмақта.

Хәлқара мәтбуатлар 2016-йили 16-март 2 нәпәр уйғурниң һиндонезийәдә етип өлтүрүлгәнликини елан қилди. Бирақ, уйғур көзәткүчиләрниң қаришичә, чәтәлләрдә етип өлтүрүлгән уйғур мусапирлири буниң биләнла чәкләнмәйду.

Ахбаратта елан қилинған учурларни асас қилғанда, аз дегәндә төвәндикиләрни тилға елиш мумкин:

2014-Йили 18-апрел вийетнам гезитлири хитай арқилиқ вийетнамға қечип чиққан бир топ уйғурларниң хитайға қайтуруп берилидиған чағда қаршилиқ көрсәткәнликини, 5 нәпәр уйғур мусапирниң вийетнам сақчилири билән болған тоқунушта етип өлтүрүлгәнликини билдүрди.

Уйғур көзәткүчиләрниң тилға елишичә, бу вәқәниң тәпсилати мәлум әмәс. Бирақ, өлгүчи вә хитайға қайтуруп берилгән уйғурларниң юртини тәрк әткән мусапирлар болғанлиқи ениқ.

Германийәдики уйғур сиясий паалийәтчи әркин алиптекин әпәнди зияритимизни қобул қилип бу һәқтә тохталди.

2014-Йили 23-январ хәлқара мәтбуатлар йәнә, уйғур или билән қирғизистан чеграсидики ақ шийрақ дегән җайда 11 нәпәр уйғур мусапирниң қирғизистан чегра мудапиә күчлири тәрипидин етип өлтүрүлгәнликини ашкарилиди. Әмма вәқәниң тәпсилати ашкара болмайла қалмай, бу өлүм һадисилиригә нурғун сирларниң йошурунғанлиқи мәтбуатларда тилға елинди. Өлгүчи уйғурларниң қирғизистан даирилири ейтқандәк қораллиқ күчләр болғанлиқини испатлайдиған дәлилләр һазирға қәдәр оттуриға чиқмиди.

Бу қетим һиндонезийәдә йәнә икки нәпәр уйғур етип өлтүрүлгән. Буларму “шәрқий һиндонезийә муҗаһиддин” гуруһи үчүн уруш қилғанлар, дәп аталди.

Уйғур көзәткүчилириниң тәкитлишичә, қандақ сәвәб билән болушидин қәтийнәзәр, уйғур мусапирлириниң ят әлләрдә өлүши яки өлтүрүлүши, уйғурлар арисида җиддий ғулғула қозғаватқан, уйғурлар нәзиридә сәл қарашқа болмайдиған бир мәсилә сүпитидә оттуриға чиқмақта.

Уйғур мусапирлири немә үчүн чәтәлләрдә халиғанчә етип өлтүрүлүштәк паҗиәлик тәқдиргә дучар болиду?

Узундин бери бу соалларға җаваб издәватқан диний затлардин германийәдә яшаватқан турғунҗан алавудунһаҗим бу һәқтә пикри билдүрүп, буниң бир ечинишлиқ әһвал икәнликини, уйғурларниң у йәргә террор тәшкилатиға қетилиш үчүн әмәс, бәлки өз һаятини қутулдуруш үчүн берип қалған болуши мумкинликини билдүрди.

Һалбуки, германийәдики уйғур сиясий мулаһизичи пәрһат муһәммди әпәндимниң қаришичә, уйғурларниң шунчә еғир хейимхәтәргә тәвәккүл қилип ят тупрақларда җенидин айрилишиға йәнила хитай һөкүмитиниң бесим сиясити сәвәбчи икән.

Бу нуқтида әркин алиптекин әпәндимниң пикриму асасән охшаш. Униң қаришичә, уйғурларниң чәтәлләрдә чәтәл қораллиқ күчлириниң қолида өлүп кетишидә хитайниңму мәсулийити бар болуп, бәлким һиндонезийә қатарлиқ дөләтләр хитай билән болған мунасивәтлиридә үстүнлүк қазиниш үчүн хитайниң бу җәһәттики буйрутмилириға мақул кәлгән болуши мумкин икән.

У йәнә дуня уйғур қурултийи қатарлиқ тәшкилатларни уйғурларниң ят әлләрдә етип өлтүрүлүш мәсилисигә җиддий қарашқа чақириди.

Ройтерсниң хәвәр қилишичә, һиндонезийә террорлуққа қарши туруш оргининиң башлиқи сәуд осман насутийон 5-январ күни, “даиш” террор тәшкилатиға қатнишишни көзләп мәзкур дөләткә келидиған уйғур милитантлар көпәйгәнсери, һиндонезийәниң хитай даирилири билән йеқиндин һәмкарлишиш йолини тутқанлиқини билдүргән.

Бу әйни чағда дуня уйғур қурултийиниң җиддий диққитини қозғиған болуп, д у қ бу һәқтики баянатида, һиндонезийәни хитай билән террорлуққа қарши һәмкарлашқанда диққәт қилишқа чақирған иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.