Di'alog fondi: Uyghur rayonida dölet bixeterliki jinayiti bilen sotlash azayghan, emma térrorluq, xurapatliq bilen sotlash köpeygen

Muxbirimiz erkin
2016.05.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
rayon-atlap-namaz-din.JPG Melum kochigha chaplan'ghan “Rayon atlap namaz oqush qanunsiz diniy pa'aliyet bolidu” dégen uqturush.
www.weibo.com

Amérikidiki di'alog fondi namliq kishilik hoquq teshkilatining ilgiri sürüshiche, Uyghur rayonida 2015‏-yili “Dölet bixeterlikige tehdit sélish jinayiti” ge alaqidar texminen 100 dek délogha sot échilghan.

Mezkur teshkilat yéqinda élan qilghan analizida, ötken yili ‏‏bu xil jinayet bilen sotlan'ghan délolarning rayonda körünerlik azayghanliqini, halbuki, 2013 we 2014‏-yillirida bolsa her yili bu xil délolargha 300 dek sot échilghanliqini bildürgen.

Di'alog fondi jem'iyitining qeyt qilishiche, Uyghur rayonda dölet bixeterlikige alaqidar délolarni sotlash azayghan bolsimu, emma shu yili “Térrorluq” we “Xurapatliq” namidiki délolarni sotlash ehwali körünerlik artqan. “Xurapatliq” qa qarshi échilghan sot 35.5 Pirsent, “Térrorluq” qa qarshi échilghan sot 25 pirsent köpeygen.

Amérikida turushluq ataqliq xitay kishilik hoquq adwokati téng byaw, Uyghur rayonida térrorluq délolirining köpiyishini xitayning basturush siyasitige baghlaydu. U, “Térrorluq ”dep sotlan'ghan nurghun délolarning térrorluq emeslikini eskertip, “Bu délolarning arqisida nahayiti nurghun kishilik hoquq buzghunchiliqi bar” deydu.

Téng byaw: “Shundaq déyishke bolidu, buninggha da'ir délolarning köpiyishi shinjangda ziddiyetning keskinleshkenliki bilen munasiwetlik. Bu mezgilde da'iriler ‛térrorluq‚ dep békitken weqelerning sani köpeydi. ‛térrorluq‚, ‛diniy esebiylik‚ dep turghuzghan délo sanimu artti. Lékin buning arqisida bezi mesililer bar. Chünki, da'irilerning bu jehettiki teminligen uchuri intayin müjmel. Ular teminligen uchurlarni musteqil tekshürüsh yaki nazaret qilish besi müshkül. Her xil bésharetler ‛térrorluq‚ dep békitilgen nurghun weqelerning térrorluq emeslikini körsitip turidu” dep köretti.

Di'alog fondining qeyt qilishiche, 2015‏-yili “Dölet bixeterliki jinayiti” bilen sotlashning körünerlik aziyishi, bu Uyghur rayonigha xas ehwal emes, u xitayning memliket xaraktérlik hadisisi iken.

Mezkur teshkilat analizida, 2015‏-yili xitay miqyasida buninggha da'ir sotning 50% azayghanliqini, 2014‏-yili 1000 din artuq sot échilghan bolsa, 2015‏-yili 500 din artuq sot échilghanliqini ilgiri sürgen.

Téng byaw, xitay hökümitining dölet bixeterliki dégen bu uqumni nahayiti keng da'irilik chüshendürüp, pikir erkinlikini basturushqa ishlitiwatqanliqini ilgiri sürdi. U, xitay hökümiti dölet bixeterlikige tehdit saldi, dep eyibligen nurghun délolarning dölet bixeterliki bilen héchqandaq alaqisi yoqluqini bildürdi.

Téng byaw mundaq deydu: “Gerche jinayi ishlar qanunida dölet bixeterlikige tehdit sélish we bashqa bir qatar jinayetler qeyt qilin'ghan bolsimu, biraq u, dölet bixeterliki dégen bu uqumgha éniq we inchike chüshenche bermigen. Shunga, uni ijra qilish jeryanida dölet bixeterlik jinayitining tebiri dawamliq kéngeytilip, tenqidchilerni, kishilik hoquq qoghdighuchilirini jazalashqa ishlitilip keldi.”

Emma d u q bayanatchisi dilshat rishit bolsa, térrorluq délolirining köpiyip, dölet bixeterlik délolirining aziyishi Uyghur rayonida basturushning kücheygenlikini körsitidu, dédi.

Dilshat rishit: “Burun dölet bixeterlikige tesir yetküzdi, dégen bolsa, insanning héch bolmisa (gerche bu sot adil bolmisimu) sot jeryani bolatti. Emma hazir térrorluqqa zerbe bérish, dégen heriket élip barghandin kéyin neq meydanda étip tashlap, bu térrorluq deydighan boldi. Bu yerde démek, weten ichidiki zerbe bérish, basturush burunqidin téximu küchliniwatqanliqini körsitidu.” dédi.

Dilshat risht yene, dölet bixeterlik délolirining aziyip, térrorluq délolirining köpiyishi xitayning xelq'ara bésimgha taqabil turushtiki taktikisi dep qaraydighanliqini ilgiri sürdi.

Dilshat rishit: “Xitayningki dölet bixeterlikige tesir yetküzdi, dep eyibleshni kémeytip, ‛térrorluq‚ dep aylandurushining özi, térrorluqqa zerbe bérish dégen nam bilen xelq'ara bésimdin özini qachurushni meqset qilghan” dep körsetti.

Di'alog fondi jem'iyitining qarishiche, kishilerni dölet bixeterliki jinayiti bilen sotlashning aziyishi, xitayning diniy, siyasiy aktiplarni köprek bashqa qanunlar bilen jazalighanliqining netijisiken.

U, özining yéqinqi analizida, adwokat pu jichyangning délosini misal keltürüp, “Xitayning adwokat pu jichyanggha bergen jazasi xitay edliye sistémisida jinayetning katégoriyege ayrilishidiki müjmellikni ipadileydu” dégen.

Di'alog fondi jem'iyitining ilgiri sürüshiche, adwokat pu jichyang bilen mettursun ezizning délosi xitay hökümitining oxshash katégoriyediki délolarni oxshimighan qanunlar bilen jazalawatqanliqining tipik misali.

Xitay hökümiti pu jichyang délosida uni dölet bixeterlikige tehdit sélish bilen qolgha alghan, emma “Milliy öchmenlikke qutratquluq” bilen sotlap, jazasini a'ilide öteshke qoyup bergen.

Emma xotenlik Uyghur mettursun ezizning délosida bolsa, xitay hökümiti uni dölet bixeterlikige tehdit sélish jinayiti bilen sotlap, uninggha 4 yilliq qamaq jazasi bergen.

U, 2015‏-yili 17‏-mart küni xitayning xénen ölkisi nenyang sheherlik ottura sotida “Bölgünchilikke qutratquluq qilish” bilen eyiblen'gen. Mehkime uning türkistan islam partiyesining diniy teshwiqat matériyallirini ündidar qatarliq ijtima'iy taratqulargha yükligenlikini ilgiri sürgen.

Emma adwokat téng byaw, qanunda mettursun eziz yaki pu jichyangning herikiti héchqandaq jinayet shekillendürmeydighanliqini ilgiri sürdi. U, “Ularning herikiti pikir erkinlikige kiridu” deydu.

Téng byaw mundaq dédi: “Shübhisizki, buning héchqandaq qanuni asasi yoq. Uning s d yaki d w d körgenlikini, anglighanliqini biraqla térrorluq, esebiylik dep késip éytiwétishke bolmaydu. Buning nurghun gumanliq teripi bar. Buni hergiz bir qarapla jinayet dewetkili bolmaydu. Pu jichyangning ‛milliy öchmenlikke qutratquluq qilish jinayiti‚ bilen eyiblinishi téximu külkilik. U mikroblogdiki bir qanche kelime sözi üchünla eyiblendi. Uninggha söz erkinlikini qollan'ghanliqi üchün hökümet bu jinayetni artti. Da'iriler bu mesilide özining qanunigha emel qilmidi.”

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.