Analizchilar: “Térrorluqqa qarshi turush qanuni” ni Uyghurlarning qarshiliqini basturushni meqset qilghan”

Muxbirimiz méhriban
2016.08.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xitay-saqchi-uyghur-qizi-chong-bazar.jpg Xitay qoralliq küchlirining xelq'araliq chong bazar etrapida kocha charlawatqan körünüshi. 2009-Yili 14-iyul, ürümchi.
AFP

Xitayning hökümet xewerliride, Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyining 29-iyul küni “Térrorluqqa qarshi turush qanunini yolgha qoyush charisi”ni maqullighanliqi xewer qilindi. Chet'ellerdiki xitay weziyet analizchiliri we Uyghur pa'aliyetchiliridin nyuyork shehiridiki proféssor shiya ming ependi we amérika Uyghur birlikining re'isi élshat hesen ependiler öz qarishini otturigha qoyup “Gherb démokratik döletliride térrorluqqa qarshi keypiyat kücheygen bir mezgilide, xitayda 2016-yil yéngi yil harpisida maqullinip bolghan “Térrorluqqa qarshi turush qanuni”ning, Uyghur diyaridiki emeliy ijra layihesining élan qilinishi , da'irilerning Uyghurlarning hökümetke bolghan naraziliq heriketlirini térrorluq qalpiqi bilen basturushni meqset qilghanliq” dep tekitlidi.

Xitayning hökümet taratquliridin junggo xewerler tori, shinjang xewerliri we tengritagh torining 29-30-iyuldiki hökümet xewerliride ,“Térrorluqqa qarshi turush qanunini yolgha qoyush charisi”ning xelq qurultiyi omumiy yighinda maqullan'ghanliqi élan qilin'ghan.

Tengri tagh torining xewer qilishiche, Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyining mezkur qanun charisini qobul qilish muzakire yighinda qurultayning melum bir wekili söz qilip, köpchilikning omumiy yüzlüki halda mezkur qanun charisining teyyarlinish jeryanida da'imiy komitét ezaliri we her terepning pikrini qobul qilghanliqi, uning aptonom rayonning térrorchiliqqa qarshi we muqimliq xizmitining emeliyitige bir qeder yaxshi birleshtürülgenliki hem Uyghur rayonining nöwettiki térrorluqqa qarshi xizmetlirining éhtiyajigha mas keltürülgenlikini bildürgen.

Mezkur “Qanun charisi” élan qilin'ghandin kéyin, da'irilerning néme üchün mezkur qarar layihesini xelq'arada térrorluq hujumlirigha qarita eyiblesh keypiyati kücheygen mezgilde we Uyghurlargha qaritilghan bashturush siyasiti chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri , kishilik hoquq teshkilatliri teripidin tenqidke uchrawatqan mezgilde élan qilishi diqqet qozghidi.

Amérikidiki xitay weziyet analizchiliridin nyuyork uniwérsitétining siyasiy penler proféssori doktor shiya ming ependi we amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependiler bu heqte öz qarishini otturigha qoydi.

Shiya ming ependi xitay hökümet da'irilirining néme üchün Uyghur diyarida mezkur qanunning ijra layihesini élan qilishining sewebi heqqide toxtilip,“Bu yil yéngi yil harpisida xitay xelq qurultiyi atalmish térrorluqqa qarshi turush qanunini élan qilghandila , xelq'arada bu qanun xitaydiki gherb karxanilirining téxnika we soda mexpiyetlikige dexli-teruz qilidu dep tenqidlen'gen idi. Mezkur qanunning ijra layihesining Uyghur rayoni da'iriliri teripidin élan qilinishi xitay hökümitining Uyghurlarning hökümetke bolghan naraziliqi sewebidin qozghalghan herqandaq qarshiliqini térrorluq qalpiqi bilen basturushqa urun'ghanliqining béshariti déyishke bolidu” dédi.

Shiya ming ependi xitay hökümiti bu yil yéngi yil harpisida “Térrorluqqa qarshi turush” qanunini élan qilghandila chet'ellerdiki kishilik hoquq organliri we bezi gherb démokratik döletlirining tenqidige uchrighanliqini bildürüp mundaq dédi:“Mezkur qanunning xitay hökümitining térrorluqni bahane qilip, Uyghurlarni téximu qattiq basturushni meqset qilghanliqi xelq'arada tekitlinip kéliwatidu. Xelq'arada xitay hökümitidin Uyghurlarni basturushni nishan qilghan mezkur qanun layihesige tüzitish kirgüzüsh hetta pütünley bikar qilish telep qiliniwatqan bir mezgilde, Uyghur aptonom rayonluq hökümet namida mezkur qanunning emeliy ijra layihesining élan qilinishi xitay hökümitining gherb döletliride yéqindin buyan köpiyiwatqan térrorluq hujumliri we buninggha bolghan naraziliq keypiyatidin paydilinip, Uyghurlarning xitay hökümitining siyasitige bolghan herqandaq naraziliq herikiti, hetta hökümetning Uyghurlargha qaratqan siyasitige nisbeten naraziliq pikir éqimlirinimu térror katégoriyesige kirgüzüp basturushni qanunlashturushni meqset qilghanliqini körsetmekte.”

Amérika Uyghur birlikining re'isi élshat hesen ependi xitay hökümet da'iriliri qarardin ötküzülgenlikini élan qilghan atalmish “Uyghur aptonom rayonida térrorluqqa qarshi turush qanunini yolgha qoyush charisi”diki belgilimilerning konkrét mezmunliri hazirche xitay taratqulirida élan qilinmighan bolsimu, emma da'irilerning xitayda bultur 12-ayning axiri maqullan'ghan térrorluqqa qarshi turush qanunining Uyghur diyarida emeliy ijra qilish layihesini élan qilishi, Uyghurlarning hökümetke bolghan naraziliqi sewebidin qozghalghan qarshiliq heriketlerdin bashqa, xitay hökümitining milliy we diniy siyasitige bolghan naraziliq pikir éqimi, hetta islam dinigha étiqad qilidighan musulman ta'ipisi bolghan Uyghurlarning normal diniy étiqad pa'aliyetlirinimu diniy esebiylik, térrorluq idiyiliri dégendek yoghan qalpaqlarni kiydürüp , Uyghurlarni nishanliq basturushni meqset qilghanliqini tekitlidi.

Élshat ependi yene, nöwette xitayda Uyghurlargha qarita kemsitish siyasiti yürgüzülüwatqanliqini tekitlep, birnechche kündin buyan ündidar, féysbok, twitér qatarliq ijtima'iy taratqularda tarqalghan “Xangjuda 20 dölet bashliqliri yighini échilish harpisida qattiq bixeterlik tedbirliri élip bérilidighanliqi élan qilinip, mezkur élanda xitay puqraliridin Uyghurlarni körgen haman saqchi orunlirigha xewer qilsa, shu kishining Uyghurluqi delillense pash qilghuchigha 500 som mukapat bérilidighanliqi” heqqidiki uqturushni neqil élip, mezkur uqturush mezmunining 30-40-yillardiki gétlér gérmaniyesining yehudilargha qaratqan irqiy kemsitish we basturush siyasitini eslitidighabnliqini bildürdi.

Élshat ependi xitay hökümet da'irilirining ilgiri “Milliy bölgünchi”, “Üch xil küchler” qatarliq qalpaqlarni kiydürüp basturup kéliwatqan Uyghurlarning naraziliq heriketliri we xitay hökümitige bolghan naraziliq pikir éqimini 11-séntebir weqesidin kéyin atalmish“Térrorluq” qalpiqi bilen basturushqa urunuwatqan bolsimu, emma xitay hökümitining bu qilmishliri gherb démokratik dölet hökümetliri teripidin “Térror bahaniside Uyghurlarni basturush” dep tenqidlinip kéliwatqanliqini tekitlep, xitay hökümitining bu qétim xelq'aradiki térrorluq hujumliri köpeygen we térrorluqqa qarshi keypiyat kücheygen mezgilde élan qilghan atalmish “Térrorluqqa qarshi turush qanunini yolgha qoyush charisi”ni Uyghur diyari hökümiti namida élan qilishiningmu héchqandaq ünümi bolmaydighanliqini bildürdi.

Ziyaritimiz axirida élshat ependi yene, chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri we kishilik hoquq teshkilatlirining xitay hökümitining Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan basturush siyasitining heqiqiy mahiyitini gherb dunyasigha échip bérishining tolimu zörürlükini tekitlep, Uyghur teshkilatliri we Uyghur pa'aliyetchilirining bu mesilige jiddiy qarishi kéreklikini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.