Doktor deymon “Xitayda asasliq Uyghur mehbuslarning mejburiy organ yötkesh qurbani boluwatqanliqi melum”

Muxbirimiz gülchéhre
2015.04.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Damon-Noto-organ-yotkesh.jpg Xitay puqralar küchi teshkilatining xelq'araliq muhakimisige teklip bilen qatnashqan “Adem organlirini mejburiy köchürüshke qarshi xelq'ara doxturlar teshkilati” ning bayanatchisiDr. Damon Noto Ependi söz qilmaqta. 2015-Yili 28-aprél, washin'gton.
RFA/Gulchehre

Xitay puqralar küchi teshkilatining xelq'araliq muhakimisige teklip bilen qatnashqan “Adem organlirini mejburiy köchürüshke qarshi xelq'ara doxturlar teshkilati” ning bayanatchisi Dr. Damon Noto Ependi, xitayda adem organlirini mejburiy élip yötkesh mesilisining xeterlik bir mesile ikenliki heqqide doklat berdi. Yighin'gha xitaydiki kishilik hoquq weziyitige qiziqidighan we bu heqte xizmet qiliwatqan teshkilat, organlardin we herqaysi axbarat organliridin 100 ge yéqin kishi qatnashti.

Doktor deymon doklatida xitaydiki adem organlirini mejburiy élip yötkeshtek tébbiy exlaq ölchimi we insan heqlirige xilap bu mesilining 1990-yillardila xelq'arada endishe qozghashqa bashlighan bolsimu, xitay buni inkar qilip kelgenlikini, emma peqet bu heqte resmiy ispatliq matériyalning 2001 yili xitaydiki bu xil meshghulatqa qatnashqan doxtur wangning amérika dölet mejlisige ispat bérishi bilen xitayning mezkur mesilini inkar qilishining ehmiyiti qalmighanliqini, xitaydiki merkizi téléwiziyening ziyaritini qobul qilghan xitay sehiye ministirliqining mu'awin ministiri, xitay adem organliri i'ane ishliri idarisining bashliqi xung jéfuning “2015-Yildin bashlap junggoda ichki ezalar köchürüsh opératsiyiside, i'ane qilin'ghan adem organliri ishlitilishke bashlidi. 2009-Yildin ilgiriki yillarda bu xil i'ane qilish tüzümi yolgha qoyulmighini üchün, bu xil opératsiyide ölümge höküm qilin'ghan mehbuslarning organliri ishlitiletti” dégenlikidek misal bilen körsetti.

U yene, hazir xitayda ölümge mehkum qilin'ghan mehbuslar we wijdan mehbuslirining ichki ezalirini mejburiy éliwélip köchürüshning, normal bir meshghulatqa aylan'ghandin bashqa, xitaygha yiligha milyard dollar élip kélidighan xelq'araliq bir sodigha aylan'ghanliqini eskertti. U yene ziyankeshlikke uchrawatqan bu wijdan mehbuslirining ichide bolupmu Uyghurlar, tibetler, falun'gongchilarning asasliq salmaqni igileydighanliqini we buning 15 yildin artuq waqittin buyan dawam qilip kéliwatqanliqini tekitlidi.

U grafikiliq sitatéstikilardin mundaq misal keltürdi:
-Xitay da'iriliri 2012-yili dunyagha, ölüm jazasi ijra qilghanlarning organlirini ishlitishni kelgüsi besh yil ichide bikar qilidighanliqi heqqide wede bergen idi. Shundaqla bu boshluqni organ i'ane qilish insanperwerlik ishliri arqiliq tolduridighanliqinimu otturigha qoyghan. Amérikida yilda i'ane qilghuchilar yüz ming, yüz ellik ming etrapida, emma xitayda bultur bir yilda i'ane qilishqa tizimlatqanlar 100 gimu yetmigen yeni öz organ yaki jesitini i'ane qilishtek insanperwerlik éngi xitayda yenila omumyüzlük töwen. Emma yéqinqi yillarda xitayda her yili yüz minglap organ yötkesh opératsiyisi élip bérilghan. Bu nuqta bizge tebi'iy halda emise bu organlar nedin keldi dégen so'alni tashlaydu. Bu yene xitaydiki organ almashturushqa éhtiyajliq nurghun kishilerning öz jénini qutquzup qélishning yoli yenila qanunsiz organ sodisi bolup kéliwatqanliqini körsitip turuptu.

Xitayning mehbuslarning ichki ezasini mejburiy köchürüsh mesilisi yéqinqi yillardin buyan xelq'ara jem'iyetning diqqitini jelp qilishqa bashlidi. Yawropa ittipaqi 2013‏-yili qarar chiqirip, xitaydin mehbuslarning ichki ezasini éliwélishqa xatime bérishni telep qilghan.

Yeni xitay 2010-yilidin bashlap her yili 100 ming qétim organ yötkesh opératsiyisi qilishtek sanni saqlap kelmekte.

Doktor deymon sözide yene, amérika, kanadagha oxshash ellerde organ yötkesh opératsiyisining pütünley organ i'anisige tayinidighan bolghachqa organ yötkeshke éhtiyajliq bimarlar opératsiye qildurush üchün bir nechche aydin 3 yilgha qeder saqlashqa toghra kélidighanliqini, heyran qalarliqi xitayda bolsa bir hepte yaki bir nechche kün ichidila mumkinlikini xitay doxturxanilirining uqturushliri, élanliridin misal körsitip ötti. Buningda tyenjin, shangxey sheherliridiki bir qisim dangliq doxturxanilarning “Junggogha kélip organ opératsiye qildurushqa az chiqim, az waqit kétidu, peqet hepte ichidila hayatingizni qutquzimiz” dégen élanlar, hetta 60 ming dollargha börek, 80 minggha jiger, 150 minggha yürek yötkeymiz dep, adem organlirining bahasini éniq yézip qoyulghanliqi körsitildi.

Doktor demon yene mundaq dédi:
-Yene bir mesile, her qandaq bir adem organ yötkeshke kandidat bolalmaydu. Bu dégenlik xitayda bir yilda 10ming adem ölümge buyrulghan bolsa, bu on ademning hemmisining orginini ishlitish mumkin emes, chünki insan ornini yötkesh üchün qan, gén tiplirining maslashmisi, ölgen kishining orgini 7, 8 sa'etkiche cheklik waqit ichide, nurghun shertler astida yuqiri téxnikilar bilen élip bérilidighan opératsiye, doxturlarni chüchütidighan bir mesile.

Doktor deymon siyasiy mehbuslarning organlirini yötkesh mesiliside, aldi bilen Uyghur élini misalgha aldi. Uyghurlarning xitaydiki organ sodisining asasliq qurbani boluwatqanliqi heqqide toxtalghanda, “Kanadaliq kishilik hoquq pa'aliyetchisi étan gutmanning, ‛qetli'am‚ namliq kitabida xitayda siyasiy mehbuslarning ichki ezalirini mejburiy élip köchürüsh meshghulati eng burun Uyghur élida bashlan'ghanliqini bildüridu. Uning körsitishiche, Uyghur siyasiy, diniy mehbuslirining ichki ezalirini élish 1997‏-yili 5‏-féwral “Ghulja weqesi” de yuqiri pellige chiqqan” dep qisturup ötti.

U yene, mezkur kitabning xitay hökümitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan jinayitini ispatlashta muhim ehmiyetke ige ikenlikini tekitlidi. “Ölüm jazasigha buyrughan mehbuslarning organliri we jesitidin paydilinish belgilimisi” xitayda 1984-yili belgilinip yolgha qoyulghan idi. Uyghur siyasiy mehbuslar xitayda ölüm jazasi ijra qilin'ghanlar ichide izchil yuqiri nisbetni igilep kelgenlikide guman yoq dep tekitlidi.

Doklatining axirida xitayda organ köchürüsh tijariti teptish, sot, doxturxana, edliye we herbiyler arilashqan zor torsiman tijaretke aylan'ghanliqini shunga, uning derhal toxtitilishi intayin müshkül bir mesile boluwatqanliqini tekitligen doktor dr.Damon emma “Xitayning, Uyghurlar, falun'gungchilar, wijdan mehbuslirining ichki ezalirini élip köchürüsh qilmishini pütünley toxtighan'gha qeder, xitayning ichki eza köchürüsh pa'aliyitini qollimasliq we buning üchün birlikte pütün küchimiz heriket qilish hemmimizning burchimiz” dep sözini axirlashturdi.

Mulahizining doklat qismi tügigendin kéyin, erkin so'al-jawab we munazire qismi bashlandi. Bu qisimda qatnashquchilar bu mesilining choqum jiddiy halda dunya jama'etchilikige tonushturulushi kéreklikini, amérika hökümiti we parlaméntni xitayda organ köchürüsh opératsiyisi qilishni qanun chiqirip cheklishi kérekliki heqqide xitaygha bésim ishlitishke ündeshning zörürlükini bildürüshti.

Mezkur muhakimige qatnishiwatqan Uyghur amérika birleshmisining mu'awin re'isi élshat hesen ependi, “Xitaydiki adem organlirini yötkesh mesilining hemme köngül bolidighan zor mesile bolush bilen teng, Uyghurlarning bu mesilide nuqtiliq otturigha qoyulushining, Uyghur dawasini yenimu keng da'iride anglitishta ehmiyiti bar” dédi.

Doklat axirlashqandin kéyin ziyaritimizni qobul qilghan doktor deymon “Uyghur éli siyasiy jinayetchilerge ölüm jazasi hemmidin köp ijra qilinidighan bir jay bolush süpiti bilen közetküchiler teripidin xitaydiki adem orgini etkeschiliki eng éghir jay bolushi mumkin dep qarimaqta. Emma bu mesilini xelq'aragha yenimu ispatliq tonushturush üchün ispatliq matériyallargha éhtiyajmiz” dédi.

U yene kéler ayda mexsus “Deywits we kalayéw” namliq bir mexsus xitaydiki organ yötkesh mesilisi tonushturulghan höjjetlik filimning qoyulushqa bashlaydighanliqi heqqide uchur bérip “Mezkur höjjetlik filim dunya jama'etchilikige körsitilgendin kéyin, qanunsiz mejburiy organ yötkeshning xitayda 15 yildin buyan qaysi derijide éghirlap xeterlik mesilige aylan'ghanliqini ashkarilapla qalmay, Uyghurlarning buningda eng chong ziyankeshlikke uchrighuchilar boluwatqanliqigha téximu köp kishilerning diqqitini qozghashta belgilik rol oynaydu dep qaraymen” dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.