Америка дөләт мәҗлисидә лагерлар мәсилиси һәққидә гуваһлиқ йиғини ечилди

Мухбиримиз әзиз
2018-09-27
Share
dolet-mejlisi-2018-lager-mesilisi.jpg Америка дөләт мәҗлисидә ечилған уйғур дияридики лагерлар мәсилиси һәққидә гуваһлиқ йиғинида сөзлигән мутәхәссисләр. 2018-Йили 26-сентәбир, вашингтон.
RFA/Eziz

Америка һөкүмити вә башқа мәмликәт һакимийәтлири уйғур дияридики лагерлар мәсилисигә җиддий муамилә қилиш билән биргә бу һәқтики техиму конкрет вә ишәнчлик мәлуматларни топлашқа тиришмақта. 26-Сентәбир күни америка дөләт мәҗлиси қармиқидики ташқи ишлар комитетиниң саһибханилиқида чақирилған "хитайниң зулуми вә уйғурларниң тутқун қилиниши: америка сияситиниң инкаслири" темисидики гуваһлиқ йиғини әнә шу мәқсәттә чақирилди.

Бу қетимқи йиғинға мәзкур комитетниң рәиси тед йохо риясәтчилик қилди. У алди билән ечилиш нутқи сөзләп нөвәттә уйғур дияридики барғансери юқири пәллигә чиқиватқан зулумниң әдәбий әсәрләрдә тәсвирлинидиған мәнзириләрдинму ешип кетиватқанлиқи, бу районда һазир юқири пән-техникилиқ назарәтниң пүтүнләй омумлишип болғанлиқи, әмдиликтә болса уйғурларниң йеганә миллий хаслиқиниң йоқитиш нишаниға айлинип арқиму-арқидин қурулуватқан "тәрбийәләш" лагерлирида "өзгәртиш" кә мәҗбурлиниватқанлиқини, һазир болса 1949-йили таҗавузға учриған бу районниң "заманивилиққа йүзлиниш" дегән нам астида пүтүнләй йеңичә зулумға учраватқанлиқини баян қилди.

Рәис тед йохо шуниңға улапла нөвәттә уйғур диярида давам қиливатқан зор көләмлик зулум вә бастурушниң һазир "қаттиқ зәрбә бериш" яки "террорлуқ вә әсәбийликкә қарши туруш" намида болушидин қәтийнәзәр һәрқачан мушу һәрикәтләрдики өлчәмләр бойичә әмәс, бәлки кишиләрниң миллий тәркиби вә диний етиқадиға асасән иҗра болуватқанлиқини, шу сәвәбтин һазир бу хил зулумға учраватқанларниң һәрқачан хитай компартийәсиниң нәзиридә хитайлардин пәрқлиқ болған уйғурлар вә башқа түркий тиллиқ хәлқләр болуватқанлиқини тәкитлиди.

У сөзиниң давамида хитай һөкүмитиниң "милләтләрниң инақлиқи" дегән йеқимлиқ ибарини дәстәк қилип туруп, уйғурлардики хитайлардин пәрқлиқ болған тил, мәдәнийәт, диний етиқад вә ирсий алаһидиликкә қәдәр өзгичиликлирини йоқитишқа күчәватқанлиқини, җүмлидин уйғурларниң пүтүнләй динсиз болған хитайлардин пәрқлиқ болушиға һечқандақ мумкинчилик бәрмәйватқанлиқини, пүтүн дуня қарап туруватса милләтчилик асасидики компартийәниң уйғур җәмийитини қайта қуруп чиқиштәк рәзил пиланни һейиқмастин иҗра қиливатқанлиқини баян қилди. Шундақла дуня тарихида һәрқандақ зор көләмлик қирғинчилиқлар яки "ирқий тазилаш" ларни тосуп қелишта мәғлубийәтниң көп қетим йүз бәргәнликини, гитлер заманисидин кейин қайта йүз бәрмәйдиғанлиқи һәққидә көп қетим вәдиләр берилгән қирғинчилиқларниң аридин йәтмиш йил өткәндин кейинму арқиму-арқидин йүз бәргәнликини билдүрди.

Шуниңдин кейин дөләт мәҗлиси әзалиридин брад шерман сөз елип һазир уйғур диярида йүз бериватқан зор көләмлик тутқунниң пүткүл районни уйғурларда һечқандақ һәқ вә һоқуқ болмаслиқтәк пәвқуладдә районға айландуруп қойғанлиқи, һазир милйонлиған уйғурни мушундақ лагерларға мәһкум қиливатқан ашу кишиләрниң әмәлийәттә "мәдәнийәт зор инқилаби" дәвридә лагерларға соланған яки сүргүн қилинған кишиләрниң пәрзәнтлири икәнликини, уларниң һазир мушундақ қабаһәтлик лагерлар арқилиқ кишиләрниң "қәлбини утмақчи" болуватқанлиқини, буниң билән лагер сиртида компартийәниң мәвҗутлуқидин башқа һечнәрсиниң қалмиғанлиқини, әмдиликтә болса хитай һөкүмитиниң чәтәлләргичә қол узитип, оттура шәрқ районидики уйғур оқуғучиларни тутқун қиливатқанлиқини сөзләп өтти. У бу әһваллар һәққидә сөз болғанда америкиниң көкрәк керип оттуриға чиқип, уйғурларни қоғдаштәк пидакарлиқиға қариғанда ислам әллириниң, җүмлидин түркийә, пакистан яки оттура шәрқ әллириниң роһинга мусулманлириғила қилғандәк уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрни пүтүнләй көрмәскә селивелишини бәкму әпсуслуқ бир иш, дәп көрсәтти.

Нөвәт гуваһлиқ бәргүчиләргә кәлгәндә германийәлик мутәхәссис адрян зенз алди билән сөз алди. У алди билән уйғур дияридики лагерларниң мәвҗутлуқи һәққидә хитай һөкүмитиниң өзлири чиқарған түрлүк мәзмундики уқтурушлар вә еланлардин көплигән учурларни топлиғанлиқини, ғайәт зор сандики сақчилар вә назарәт механизмимизниң бәрпа қилиниши һәмдә сүний һәмраһтин тартилған лагер сүрәтлириниңму буни тәстиқлайдиғанлиқини билдүрди. Униң пикричә, чен чуәнго партийә секретари болғандин кейин уйғурлар дияри мисли көрүлмигән сақчи дөлитигә айлинишқа йүзләнгән, нөвәттә лагерларда иҗра болуватқан идийәви җәһәттики мәҗбурий өзгәртиш қилмишлири пүтүнләй уйғурларниң ирадисигә хилап һалда давам қиливатқан болуп, инсан чидиғусиз начар шараит түпәйлидин һазир лагерларда өлүм-йитим вәқәлири көпәймәктә икән. Доктор адрян зензниң пикричә, уйғурлар дияридики "тәрбийәләш лагерлири" ниң омуми сәвийәси хитайда аллиқачан әмәлдин қалдурулған "әмгәк билән өзгәртиш" орунлиридин көп һалқип кәткән. Буниңда әң типик болғини "әсәбийлик" яки "террорлуқ" билән һечқандақ алақиси болмиған йүз миңлиған бигунаһ инсанларниң ханивәйран болуп кетиши икән. У ахирида хитайға юқири техникилиқ назарәткә мунасивәтлик мәһсулатларни сетиватқан америка ширкәтлирини чәкләш, уйғурлар дияридики сиясий бастурушта актип һәссә қошуватқан юқири дәриҗилик әмәлдарларни җазалаш һәмдә мушу хилдики символлуқ васитә арқилиқ дуняниң бу ишқа болған диққитини қозғаш дегәнләрни тәклип тәриқисидә оттуриға қойди.

Арқидин вашингтондики уйғур сиясий паалийәтчи нури түркәл сөз алди. У сөзидә алди билән америка дөләт мәҗлиси әзалириниң уйғурлар һәққидики бирләшмә мәктупқа имза қоюп америка һөкүмитигә йоллишиға рәһмәт ейтидиғанлиқини билдүрди. Шуниңдәк нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан боһранниң дуняниң җиддий диққәт қилишиға тегишлик мәсилә икәнликини, һазир уйғурларниң миллий алаһидиликигә мәнсуп барлиқ амилларниң уйғурларни җинайәтчигә айландуруп қоюватқанлиқини, "11-сентәбир вәқәси" дин илгири уйғурларни бастуруш һәрикәтлирини "бөлгүнчиликкә қарши туруш" дәп изаһлап келиватқан хитай һөкүмитиниң бирдинла "террорлуқниң зиянкәшликигә учриғучи" қияпитигә киривелишини һәргизму қобул қилишқа болмайдиғанлиқини, әмдиликтә "бихәтәрлик" ниқаби астида йүз миңлиған уйғур аилилирини вә гөдәклирини вәйран қилиш қилмишиниң дуняни ойғитиши лазимлиқини билдүрди һәмдә "әмди һәрикәткә өтүшниң пәйти кәлди" деди. У ахирида америка һөкүмити уйғурларниң әһвалиға җиддий муамилә қилиш, уйғурлар дияриға тәкшүрүш өмики әвәтип һәқиқий әһвални тәкшүрүш, хитайниң америкидики уйғурларни паракәндә қилиш қилмишини тәкшүрүш, германийә вә шиветсийә һөкүмәтлиридин үлгә елип америкидики уйғурларни хитайға қайтурмаслиқни җакарлаш һәмдә башқа һөкүмәтләрни мушундақ қилишқа һәйдәкчилик қилиш қатарлиқ тәклипләрни сунди.

Әң ахирида америка университетиниң профессори, тарихшунас җастин җейкобс сөз алди. У нуқтилиқ қилип хитай һөкүмитиниң 1949-йилидин 2001-йилиға қәдәр уйғурларға мәдәнийәт җәһәттә қандақтур аптономийә беридиғанлиқини давраң қилип кәлгәнликини, әмма өткән 15 йилда уйғурларниң мәдәнийәт җәһәттә изчил һуҗумға учрап кәлгәнликини, уларниң қанунсиз тутқун обйекти болушниң барғансери юқири пәллигә чиқиватқанлиқини, өткән икки-үч йил ичидә бу һалниң әң юқири пәллигә чиққанлиқини, болупму 2009-йилидин кейин көрүлгән бирнәччә қетимлиқ зорлуқ һәрикәтлиридин кейин хитай һөкүмитиниң аталмиш "уйғурлар мәсилиси" ни бир йолила вә әбәдийликкә һәл қилиш қарариға кәлгәнликини, буниң билән өткән икки йилда зулум характеридики назарәт, халиғанчә қолға елиш вә мәҗбурий ассимилятсийәниң һазир "муәссәлишиш" вә "нормаллишиш" қа йүз тутқанлиқини баян қилди.

Гуваһлиқ бериш җәрянида йәнә палата әзалиридин барбара комсток, дана рорабейкер, стев чабот қатарлиқларму өз пикрини баян қилип лагерлардики зулум вә диний һәқләрниң бастурулуши, өзлириниң һәрқачан уйғурлар тәрәптә туридиғанлиқи, чүнки уйғурларниң изчил түрдә өзлириниң миллий кимлики үчүн бәдәл төләватқанлиқи қатарлиқларни тәкитлиди. Гуваһлиқ бәргүчиләр йәнә нөвәттә давам қиливатқан җәсәт көйдүрүш мәйдани бәрпа қилиш, түркийәниң уйғурлар һәққидики мәйданиниң өзгириш әһвали қатарлиқ мәсилиләр бойичә комитет әзалириниң сориған соаллириға җаваб бәрди.

Бу қетимқи гуваһлиқ бериш йиғиниға вашингтон шәһиридики бир қисим дипломатлар, оқуғучилар һәмдә бир қисим уйғур җамаити, уйғур сиясий паалийәтчилири, җүмлидин теббий пәнләр алими ришат аббас, илшат һәсән, өмәр қанат қатарлиқларму иштирак қилди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт