Чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлар дуч келиватқан қийинчилиқ мәсилиләр вә униң һәл-чарилири

Ихтиярий мухбиримиз арслан
2014.08.06
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
erkin-ekrem-qerindashliq-uchrishish.jpg Доктор әркин әкрәм 6-нөвәтлик дуня шәрқий түркистанлиқлар қериндашлиқ учришиш йиғинда сөз қилди. 2014-Йили 5-авғуст, истанбул.
RFA/Arslan

6-Нөвәтлик дуня шәрқий түркистанлиқлар қериндашлиқ учришиш йиғинда сөз қилған доктор әркин әкрәм чәтәлләрдики уйғур тәшкилатларниң, ғайә-мәқсәтлирини ениқ бәлгиләш, сиясий, истратегийилик йол хәритисини пиланлаш, тәшкиллиниш вә әмәлий хизмәт қилиш җәһәтләрдә дуч келиватқан қийинчилиқ мәсилилири тоғрисида тохталди.

Истанбулда өткүзүлүватқан дуня шәрқий түркистанлиқлар қериндашлиқ учришиш йиғининиң 3-күни йәни 5-авғуст чаршәнбә күнидики йиғинда, ички ‏- ташқи күчләрдин келидиған тәһдитләр вә уни һәл қилиш чарилири дегән темида сөз қилинди вә музакирә елип берилди.

Йиғинда һаҗәттәпә университети оқутқучиси доктор әркин әкрәм, “чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири дуч келиватқан қийинчилиқ мәсилиләр вә һәл қилиш чарилири” дегән темида, уйғур зиялий абдурешит абдулһәмит, “шәрқий түркистан хәлқи сиясий җәһәттә дуч келиватқан тәһдитләр вә һәл қилиш чарилири” дегән темида, түркийәниң сабиқ парламент әзаси профессор җалал әрбай, “уйғурларниң һазирқи әһвали тоғрисида”, сәуди әрәбистан җиддә шәһәрлик һөкүмәт мәҗлис әзаси уйғур доктор абдуллаһ алим, “уйғур тәшкилатлириниң тәшкиллиниш аппаратлири вә идарә түзүми” дегән темида, пәләстин өлималар бирликиниң баш катипи нәвваб тәкруми“пәләстин мәсилиси билән шәрқий түркистан мәсилисиниң охшашлиқи вә пәрқлиқ тәрәплири тоғрисида” сөз қилди.

Йиғинда йәнә соал-сораш, пикир-тәклип бериш вә темилар бойичә музакирә қилиш давамлашти.

Доктор әркин әкрәм чәтәлләрдики тәшкилат рәһбәрлириниң вәтән ичидики паалийәтләр билән чәтәлләрдики паалийәтләрниң охшимайдиған пәрқләрни билиши керәкликини оттуриға қоюп мундақ деди: уйғур тәшкилатлар вәтән ичи вә сиртидики паалийәтләрниң охшимайдиған пәрқлирини билиши керәк. Чүнки вәтән ичидики сиясий паалийәт хәлқни қозғайдиған бир һәрикәттин ибарәт. Вәтән ичидики уйғурларниң һәрикәтлиригә башчилиқ қилғанларниң орни, мәйдани, һәрикәтлири билән чәтәлдики рәһбәрләрниң орни, мәйдани, һәрикәтлири охшимайду, йәни башқичә болиду. Чәтәлдики уйғурларниң һәммиси паалийәтләргә толуқ қатнашмайду, чәтәлләрдә паалийәткә қатнашқанлар уйғурлар сәрхиллири болуп, уйғурларниң қилидиған иши, өзлири яшаватқан дөләтләрниң бәзи имканийәтлиридин пайдилинип өзиниң давасини қилиш. Уйғур тәшкилатлар шу дөләтләрниң ташқи сияситигә уйғур мәсилисини киргүзүши керәк. Уйғур мәсилиси ташқи сияситигә киргүзүлгән тәқдирдә, у дөләтниң ташқи сиясити шу бойичә давам қилиду. Униңдин башқа өзлири яшаватқан дөләтләрдә җамаәт пикри пәйда қилиш, йәни намайиш қилиш, йиғин, мурасим уюштуруш, ахбарат йиғини ечиш арқилиқ пүтүн услублар билән уйғур мәсилиси тоғрисида җамаәт пикир и пәйда қилиш керәк. Җамаәт пикри шәкилләнгәндин кейин бу, мәҗлискә вә һөкүмәткә бесим болиду. Һөкүмәт җамаәт пикри билән маңидиған болғачқа, уйғур мәсилиси тоғрисида шу дөләт хитайға бесим ишлитиду. Чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлар чоқум вәтән ичидики уйғурлар үчүн хизмәт қилиши лазим.

Доктор әркин әкрәм шәрқий түркистанниң азадлиқи үчүн бир қанчә йолниң мәвҗутлуқини илгири сүрди вә бу һәқтики мисалларни көрситип мундақ деди: биринчи, вәтән ичидики кишиләр күрәш қилиш арқилиқ вәтәнни азад қилиш. Бу усул билән һәл болуп қалғанда вәтән ичидики уйғурлар мәнчә һәргизму чәтәлләрдики уйғурларни рәис вә министир болушқа тәклип қилмайду.

Азадлиқниң йәнә бир услуби болса, хәлқара җамаәт хитайға бесим ишлитиш арқилиқ уйғурларниң азадлиқини беришкә мәҗбур болди дәп тәхмин қилидиған болсақ, хитай бесимға чидиялмай шәрқий түркистанни уйғурларға бериветишни халиса, чоқум уйғурларниң бешиға нур бәкригә охшаш өзи йетиштүргән, өзиниң адәмлириниң орунлаштуруп болуп андин ташлап чиқиду, у адәмләрму чәтәлдики уйғурларни рәис яки министир болушқа тәклип қилмайду.

Үчинчи хил услуб болса, мәсилән, хитай парчилинип кәтти дегәндә, шәрқий түркистанму айрилип чиқиду, мушундақ әһвалда оттура асиядикигә охшаш һазирқи һакимийәт шу пити сақлинип қалиду, улар өз мәнпәәтлирини қоғдайду. Уларму һәргиз чәтәлләрдики уйғурларни чақирмайду. Сиясий мәнпәәткә кәлгәндә һечким һеч кимгә йол қоймайду, сиясәт қансиз бир җәң, җәң қанлиқ бир сиясәт, дейилиду. Шуниң үчүн чәтәлләрдики рәһбәрләр яки кәлгүсидә шәрқий түркистанда рәһбәр болимән дәйдиғанлар чоқум пүтүнләй пидакарлиқ билән ишлиши керәк. Бир вәтән, бир милләт ишини, ана балиға көйүнгәндәк бәдәлсиз ишлиши лазим.

‏-Чәтәлләрдики тәшкилатлар уйғур мәсилиси үчүн қолидин келишичә тиришиватиду, бир қисим тәшкилатлар актип болсиму, бир қисим тәшкилатлар пассип һалда турмақта,‏- доктор әркин әкрәм чәтәлләрдики тәшкилатларниң паалийәтлири вә хизмәт - паалийәтләрдә өз-ара һәмкарлишишниң аҗизлиқи һәққидә тохтилип сөзини мундақ давамлаштурди,‏- чәтәлләрдики тәшкилатларниң хизмәт-паалийәтләрдә өз-ара һәмкарлиқ қилишта аҗиз болуватқанлиқини йәни паалийәтләрдә нәтиҗә қазиништа аҗиз келиватқанлиқини көрүватимиз. Чәтәлләрдики тәшкилатлар бир нишан, бир ғайә үчүн ортақ һәрикәт қилиши керәк. Дуняниң охшимиған җайлиридин охшаш вақитта аваз чиққанда, намайиш қилинғанда, баянатлар елан қилинса хәлқараниң диққитини уйғур мәсилисигә тартқили болиду вә хитайму буниңдин чүчүйду.

Әркин әкрәм сөзидә йәнә, тәшкилатларниң нишани охшаш болсиму, қолланған услуб охшаш әмәсликини билдүрди вә нишан охшаш болғанлиқи үчүн тәшкилатлар бирләшмигән тәқдирдиму һәмкарлиқ орнитиши лазим, деди.

Әркин әкрәм, уйғур тәшкилатлириниң ғайә-нишан, программилири вә йол хәритилири толуқ әмәс вә яки язған программиси башқичә, маңған йоли башқичә болғанлиқи үчүн чәтәлликләр уйғурларниң немә тәләп қилидиғанлиқини чүшинәлмәй келиватиду. Шуниң үчүн уйғурлар бирдәк немә тәләп қилидиғанлиқини очуқ оттуриға қоюш билән 10-20 йиллиқ пилан түзүши лазим, деди.

Әркин әкрәм чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлириға тәклип пикир берип мундақ деди: чәтәлләрдики тәшкилатлар паалийәт қилидиған сиясәтләрни шәкилләндүрүши, уйғур давасиға мас келидиған бир сиясәт бәлгилиши, тәшкилатларниң оттурисида қоюқ мунасивәт қилиши керәк. Бирликтә һәрикәт қилиш, бирликтә баянат бериш керәк. Бундақ қилғанда күч пәйда қилиду, хитайға тәсир йәткүзиду, тәсир йәтмисә қилған ишниң мәнаси болмайду.

Доктор әркин әкрәм ортақ идийәни оттуриға чиқириш үчүн тәшкилатлар оттурисида нәтиҗә алалайдиған ишлар үстидә пикир қилиш вә әмәлий хизмәт қилиш, тәшкилатниң ғайә- мәқсити ениқ болуш, милләтниң пайда-мәнпәәтини асас қилған бир ғайә болуш, ғайини нишанға айландуруш, нишанға йетиш үчүн истратегийилик йол хәритиси сизип чиқиш керәкликини, бир идийә яритиш, бу идийә уйғурларниң бирликини һасил қилидиған, хәлқара қобул қилидиған бир идийә болуши керәкликини оттуриға қойди.

Доктор әркин әкрәм йиғинниң чүштин кейинки бөлүмидә йәнә, хитай истихбаратидин келидиған тәһдитләр вә униңға қарита тәдбирләр дегән темида доклат бәрди.

Биз бу йиғин тоғрисида пикир-қарашлирини елиш үчүн германийидин келип қатнишиватқан дуня уйғур қурултийиниң диний ишлар мәсули турғунҗан алавуддин әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

Юқиридики аваз улиништин бу һәқтики программиниң тәпсилатини толуқ аңлиғайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.