Chet'ellerdiki Uyghur teshkilatlar duch kéliwatqan qiyinchiliq mesililer we uning hel-chariliri

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2014.08.06
erkin-ekrem-qerindashliq-uchrishish.jpg Doktor erkin ekrem 6-nöwetlik dunya sherqiy türkistanliqlar qérindashliq uchrishish yighinda söz qildi. 2014-Yili 5-awghust, istanbul.
RFA/Arslan

6-Nöwetlik dunya sherqiy türkistanliqlar qérindashliq uchrishish yighinda söz qilghan doktor erkin ekrem chet'ellerdiki Uyghur teshkilatlarning, ghaye-meqsetlirini éniq belgilesh, siyasiy, istratégiyilik yol xeritisini pilanlash, teshkillinish we emeliy xizmet qilish jehetlerde duch kéliwatqan qiyinchiliq mesililiri toghrisida toxtaldi.

Istanbulda ötküzülüwatqan dunya sherqiy türkistanliqlar qérindashliq uchrishish yighinining 3-küni yeni 5-awghust charshenbe künidiki yighinda, ichki ‏- tashqi küchlerdin kélidighan tehditler we uni hel qilish chariliri dégen témida söz qilindi we muzakire élip bérildi.

Yighinda hajettepe uniwérsitéti oqutquchisi doktor erkin ekrem, “Chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri duch kéliwatqan qiyinchiliq mesililer we hel qilish chariliri” dégen témida, Uyghur ziyaliy abduréshit abdulhemit, “Sherqiy türkistan xelqi siyasiy jehette duch kéliwatqan tehditler we hel qilish chariliri” dégen témida, türkiyening sabiq parlamént ezasi proféssor jalal erbay, “Uyghurlarning hazirqi ehwali toghrisida”, se'udi erebistan jidde sheherlik hökümet mejlis ezasi Uyghur doktor abdullah alim, “Uyghur teshkilatlirining teshkillinish apparatliri we idare tüzümi” dégen témida, pelestin ölimalar birlikining bash katipi newwab tekrumi“Pelestin mesilisi bilen sherqiy türkistan mesilisining oxshashliqi we perqliq terepliri toghrisida” söz qildi.

Yighinda yene so'al-sorash, pikir-teklip bérish we témilar boyiche muzakire qilish dawamlashti.

Doktor erkin ekrem chet'ellerdiki teshkilat rehberlirining weten ichidiki pa'aliyetler bilen chet'ellerdiki pa'aliyetlerning oxshimaydighan perqlerni bilishi kéreklikini otturigha qoyup mundaq dédi: Uyghur teshkilatlar weten ichi we sirtidiki pa'aliyetlerning oxshimaydighan perqlirini bilishi kérek. Chünki weten ichidiki siyasiy pa'aliyet xelqni qozghaydighan bir herikettin ibaret. Weten ichidiki Uyghurlarning heriketlirige bashchiliq qilghanlarning orni, meydani, heriketliri bilen chet'eldiki rehberlerning orni, meydani, heriketliri oxshimaydu, yeni bashqiche bolidu. Chet'eldiki Uyghurlarning hemmisi pa'aliyetlerge toluq qatnashmaydu, chet'ellerde pa'aliyetke qatnashqanlar Uyghurlar serxilliri bolup, Uyghurlarning qilidighan ishi, özliri yashawatqan döletlerning bezi imkaniyetliridin paydilinip özining dawasini qilish. Uyghur teshkilatlar shu döletlerning tashqi siyasitige Uyghur mesilisini kirgüzüshi kérek. Uyghur mesilisi tashqi siyasitige kirgüzülgen teqdirde, u döletning tashqi siyasiti shu boyiche dawam qilidu. Uningdin bashqa özliri yashawatqan döletlerde jama'et pikri peyda qilish, yeni namayish qilish, yighin, murasim uyushturush, axbarat yighini échish arqiliq pütün uslublar bilen Uyghur mesilisi toghrisida jama'et pikir i peyda qilish kérek. Jama'et pikri shekillen'gendin kéyin bu, mejliske we hökümetke bésim bolidu. Hökümet jama'et pikri bilen mangidighan bolghachqa, Uyghur mesilisi toghrisida shu dölet xitaygha bésim ishlitidu. Chet'ellerdiki Uyghur teshkilatlar choqum weten ichidiki Uyghurlar üchün xizmet qilishi lazim.

Doktor erkin ekrem sherqiy türkistanning azadliqi üchün bir qanche yolning mewjutluqini ilgiri sürdi we bu heqtiki misallarni körsitip mundaq dédi: birinchi, weten ichidiki kishiler küresh qilish arqiliq wetenni azad qilish. Bu usul bilen hel bolup qalghanda weten ichidiki Uyghurlar menche hergizmu chet'ellerdiki Uyghurlarni re'is we ministir bolushqa teklip qilmaydu.

Azadliqning yene bir uslubi bolsa, xelq'ara jama'et xitaygha bésim ishlitish arqiliq Uyghurlarning azadliqini bérishke mejbur boldi dep texmin qilidighan bolsaq, xitay bésimgha chidiyalmay sherqiy türkistanni Uyghurlargha bériwétishni xalisa, choqum Uyghurlarning béshigha nur bekrige oxshash özi yétishtürgen, özining ademlirining orunlashturup bolup andin tashlap chiqidu, u ademlermu chet'eldiki Uyghurlarni re'is yaki ministir bolushqa teklip qilmaydu.

Üchinchi xil uslub bolsa, mesilen, xitay parchilinip ketti dégende, sherqiy türkistanmu ayrilip chiqidu, mushundaq ehwalda ottura asiyadikige oxshash hazirqi hakimiyet shu piti saqlinip qalidu, ular öz menpe'etlirini qoghdaydu. Ularmu hergiz chet'ellerdiki Uyghurlarni chaqirmaydu. Siyasiy menpe'etke kelgende héchkim héch kimge yol qoymaydu, siyaset qansiz bir jeng, jeng qanliq bir siyaset, déyilidu. Shuning üchün chet'ellerdiki rehberler yaki kelgüside sherqiy türkistanda rehber bolimen deydighanlar choqum pütünley pidakarliq bilen ishlishi kérek. Bir weten, bir millet ishini, ana baligha köyün'gendek bedelsiz ishlishi lazim.

‏-Chet'ellerdiki teshkilatlar Uyghur mesilisi üchün qolidin kélishiche tirishiwatidu, bir qisim teshkilatlar aktip bolsimu, bir qisim teshkilatlar passip halda turmaqta,‏- doktor erkin ekrem chet'ellerdiki teshkilatlarning pa'aliyetliri we xizmet - pa'aliyetlerde öz-ara hemkarlishishning ajizliqi heqqide toxtilip sözini mundaq dawamlashturdi,‏- chet'ellerdiki teshkilatlarning xizmet-pa'aliyetlerde öz-ara hemkarliq qilishta ajiz boluwatqanliqini yeni pa'aliyetlerde netije qazinishta ajiz kéliwatqanliqini körüwatimiz. Chet'ellerdiki teshkilatlar bir nishan, bir ghaye üchün ortaq heriket qilishi kérek. Dunyaning oxshimighan jayliridin oxshash waqitta awaz chiqqanda, namayish qilin'ghanda, bayanatlar élan qilinsa xelq'araning diqqitini Uyghur mesilisige tartqili bolidu we xitaymu buningdin chüchüydu.

Erkin ekrem sözide yene, teshkilatlarning nishani oxshash bolsimu, qollan'ghan uslub oxshash emeslikini bildürdi we nishan oxshash bolghanliqi üchün teshkilatlar birleshmigen teqdirdimu hemkarliq ornitishi lazim, dédi.

Erkin ekrem, Uyghur teshkilatlirining ghaye-nishan, programmiliri we yol xeritiliri toluq emes we yaki yazghan programmisi bashqiche, mangghan yoli bashqiche bolghanliqi üchün chet'ellikler Uyghurlarning néme telep qilidighanliqini chüshinelmey kéliwatidu. Shuning üchün Uyghurlar birdek néme telep qilidighanliqini ochuq otturigha qoyush bilen 10-20 yilliq pilan tüzüshi lazim, dédi.

Erkin ekrem chet'ellerdiki Uyghur teshkilatlirigha teklip pikir bérip mundaq dédi: chet'ellerdiki teshkilatlar pa'aliyet qilidighan siyasetlerni shekillendürüshi, Uyghur dawasigha mas kélidighan bir siyaset belgilishi, teshkilatlarning otturisida qoyuq munasiwet qilishi kérek. Birlikte heriket qilish, birlikte bayanat bérish kérek. Bundaq qilghanda küch peyda qilidu, xitaygha tesir yetküzidu, tesir yetmise qilghan ishning menasi bolmaydu.

Doktor erkin ekrem ortaq idiyeni otturigha chiqirish üchün teshkilatlar otturisida netije alalaydighan ishlar üstide pikir qilish we emeliy xizmet qilish, teshkilatning ghaye- meqsiti éniq bolush, milletning payda-menpe'etini asas qilghan bir ghaye bolush, ghayini nishan'gha aylandurush, nishan'gha yétish üchün istratégiyilik yol xeritisi sizip chiqish kéreklikini, bir idiye yaritish, bu idiye Uyghurlarning birlikini hasil qilidighan, xelq'ara qobul qilidighan bir idiye bolushi kéreklikini otturigha qoydi.

Doktor erkin ekrem yighinning chüshtin kéyinki bölümide yene, xitay istixbaratidin kélidighan tehditler we uninggha qarita tedbirler dégen témida doklat berdi.

Biz bu yighin toghrisida pikir-qarashlirini élish üchün gérmaniyidin kélip qatnishiwatqan dunya Uyghur qurultiyining diniy ishlar mes'uli turghunjan alawuddin ependi bilen söhbet élip barduq.

Yuqiridiki awaz ulinishtin bu heqtiki programmining tepsilatini toluq anglighaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.