Германийәлик мухбир киристине аделхардниң уйғур ели сәпиридә дуч кәлгәнлири (1)

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016.01.18
kiristine-adelxard-uyghurda.jpg Германийәлик мухбир киристине аделхардниң уйғур билән сөһбәтлишиватқан көрүнүши. (Йәкән)
tagesschau.de Бетидә елан қилинған видеосидин сүрәткә елинған.

Йеқинда германийәлик мухбир киристине аделхардниң қәшқәр, йәркән, хотәндин ибарәт үч юрттики зиярити асасида ишләнгән “Омумий назарәт астида” намлиқ һөҗҗәтлик филими германийәдики әң нопузлуқ дөләт телевизийә қанили болған а р д да елан қилинған.

“омумий назарәт астида” намлиқ бу филим хитайниң уйғур диярида елип бериватқан бастуруш сиясити, ахбарат әркинликигә қоюватқан чәклимиси һәмдә чәтәллик мухбирларға тутуватқан позитсийисиниң қайси дәриҗигә йәткәнликини испатлайдиған дәлил сүпитидә зор диққәт қозғиған.

А р д қанили тор бетидә аммиға ечиветилгән бу филимниң чүшәндүрүшигә: “улар (йәни уйғурлар) хитайниң ғәрбидики өзигә хас айрим тили болған мусулман түркий хәлқ. Қаримаққа улар бейҗиңниң көзидин узақ. Әмма бастуруш еғир. Уйғурлар ғәзәпләнмәктә. Хитай һөкүмити болса, ислам әсәбий күчлиригә қарши туруватқанлиқини илгири сүрмәктә. Киристине аделхард мана бу йәрләргә биваситә нәзәр ағдурди” дейилгән.

Филимға асасланғанда, а р д қанилиниң бейҗиңдики мухбири киристине аделхард өткән йили уйғурлар мәркәзлишип олтурақлашқан хотән, йәркән, қәшқәрдин ибарәт үч юртни зиярәт қилиш сәпирини башлиған. Униң зиярәт муддиаси, 2014-йили хотәндә йүз бәргән қаршилиқ вәқәлири, йәркән илишқуда 28-июл йүз бәргән қәтлиам, қәшқәрдики зораванлиқ һәрикәтлири вә униң бастурулуши қатарлиқларға аит материялларға еришиш болған. Әмма бир зиярәтчи, икки кәспий апаратчи, бир хитай тәрҗимандин тәшкил тапқан бу гуруппиниң қәдими тунҗи бекәт қилип таллиған хотәнгә йетиши һаман, хитай сақчи вә бихәтәрлик күчлириниң из қоғлап назарәт қилиш, тосқунлуқ қилишиға дуч кәлгән.
Филим шундақ ибариләр билән башлиниду:
-Бизниң нурғун соаллиримиз бар иди, бирақ униң җавабиға еришишниң ундақ асан әмәсликиниму хатиримиздин айримиған идуқ. Немила болмисун, биз шинҗаң сәпирини башлидуқ. Бу шәһәр-хотәндә өткән бир йил ичидила 450 адәм зорлуқ билән бастуруш сәвәбидин һаятидин айрилған иди. Бу йәрдики пуқраларниң немә үчүн партлитиш елип баридиғанлиқи һәққидә билидиғанлиримизниң немишқа бунчә аз болидиғанлиқиниму чүшәнмәймиз. Хотәндики нопусниң 96 пирсәнти уйғурлар, улар мусулман, түрк ирқиға мәнсуп хәлқ. Өзигә хас тил, йезиқи, бинакарлиқ услуби, мәдәнийити бар. Хитай һөкүмити бу җайларға милярдлап мәбләғ салғанлиқини тилға алиду. Шундақтиму, һөкүмәт биналирини вә сақчиханиларни партлитишлар давам қиливатиду.

Хотәнниң мәнзириси кириштүрүлгән көрүнүш астида, юқириқи ибариләр баян қилинғандин кейин, филимда уйғурлар елип бериватқан от қоюш вәқәлириниң нәқ мәйдан көрүнүшлиригә орун берилиду. Мухбир бу йәрдә “хитай һөкүмити мана буларни ислам террорчилири дәп бастурмақта” дәйду. Бу арқилиқ, чәтәлләрдики ислам радикал күчлири билән аталмиш уйғур террорчилири қоллиниватқан зораванлиқ васитилири пәрқиниң нәқәдәр рошәнликини көрситип бериду.

Долқун әйса әпәнди бу зораванлиқ вәқәлирини садир қилғучиларниң хитай ейтқандәк “ислам радикал күчлири” икәнликигә мухбир киристине аделхардниң бу филимда гуман билән қараватқанлиқини илгири сүрүп, хитай тәшвиқ қиливатқан аталмиш “террорлуқ, диний әсәбийлик” кә нисбәтән ғәрб әллириниң охшимайдиған муамилидә болуватқанлиқини тәкитлиди.

Филимда йәнә “уйғурлар кочиларда ағзиға һези болуши лазим, һөкүмәт билән зиддийәтлик ибариләрдә болунған һаман, дәрһал түрмиләргә қамилиду, буни билмәйдиғанлар болмиса керәк” дәйду. Филимда һәммила йәргә хитайниң қизил байриқи қадалған хотән кочилири вә бу кочиларда ешәк һарвилирида кезип йүргән уйғурлар гәвдиләндүрүлиду.

Германийәлик мухбир киристине аделхардниң хотәндә уйғур пуқралирини зиярәт қилиши ашкара чәклиниду вә тосалғуларға учрайду. Улар хотән шәһиридә филим аппаратлирини орнитип, уйғурлар билән сөһбәт қурушқа башлап аридин 5 минут өтмәйла, пуқрачә кийингән хитай бихәтәрлик күчлириниң қоршавида қалиду. Хитай күчлири уларниң филим аппаратини нәқ мәйдандила тәкшүриду. Кимләрни зиярәт қилди? кимләр немиләрни деди? буни билмәкчи бөлишиду. Бирақ, хитай үчүн әң назук район һесабланған уйғур диярида, хитай бихәтәрлик күчлириниң тәдбирлири һәққидә алдин мәлумати болған мухбирлар, дәрһал филим аппаратидики көрүнүшләр елинған сақлиғучни тезлик билән чандурмай алмаштуруветиш арқилиқ, зиярәт хатирилирини хитайларниң тартивелишидин қоғдап қалиду. Хитай күчлири, әгәр улар бирлирини зиярәт қилмақчи болса, алди билән мунасивәтлик органларниң иҗазити елиши керәкликини тәкитләйду.

Германийә йешиллар партийисиниң бремин парламентидики вәкили антийе гротһер ханим йеқинда парламентта уйғурларниң кишилик һәқ-һоқуқлириниң дәпсәндә қилиниш мәсилиси һәққидә сөзлигән доклатида, хитайниң ялғуз уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчилириғила әмәс, чәтәл мухбирлириғиму зиянкәшлик қиливатқанлиқини тилға алған иди. У сөзидә мундақ дәйду:
“1948-йили 10-декабир б д т тәрипидин елан қилинған кишилик һоқуқ хитабнамисидә тилға елинған етник гуруппиларниң һәқ-һоқуқини қоғдаш әһдинамисигә хилаплиқ қилғучилар ичидә хитай гәвдилик орун тутиду. Кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә учриғучилар арисида уйғурларниң һали хелила еғир. Реаллиқ уйғур вәзийитини тонутқучилар вә уйғурларниң кишилик һәқлири йолида күрәш қиливатқанларниң һәқлиқ икәнликини испатлиди. Хитайда ялғуз кишилик һоқуқ паалийәтчилирила әмәс, уйғурларға ақлиғучи болған адвокатлар вә чәтәллик мухбирларму зиянкәшликләргә учримақта.”

Кристине аделхард “омумий назарәт астида” намлиқ филимниң чүшәндүрүшидә, пуқрачә кийинип өзлирини тәкшүрүватқан хитай бихәтәрлик күчлиридин “силәр зади немә адәмләр?” дәп сорайду, бирақ җавабқа еришәлмәйду. Улар өзлириниң тәкшүрүш һоқуқи барлиқини, һөкүмәтниң қаидисиниң шундақлиқини тилға алиду. Киристине ханим булар һәққидә тохтилип “һөкүмәт бу адәмләр үчүн (йәни хитай бихәтәрлик хадимлири үчүн) көп пул хәҗләйду. Хәнләр һәммә ишта уйғурларни алдиға чиқирип қоюп, өзлири пәрдә арқисида башқуриду” дәйду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.