Gérmaniyelik muxbir kiristiné adélxardning Uyghur éli sepiride duch kelgenliri (1)

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-01-18
Share
kiristine-adelxard-uyghurda.jpg Gérmaniyelik muxbir kiristiné adélxardning Uyghur bilen söhbetlishiwatqan körünüshi. (Yeken)
tagesschau.de Bétide élan qilin'ghan widéosidin süretke élin'ghan.

Yéqinda gérmaniyelik muxbir kiristiné adélxardning qeshqer, yerken, xotendin ibaret üch yurttiki ziyariti asasida ishlen'gen "Omumiy nazaret astida" namliq höjjetlik filimi gérmaniyediki eng nopuzluq dölet téléwiziye qanili bolghan a r d da élan qilin'ghan.

"Omumiy nazaret astida" namliq bu filim xitayning Uyghur diyarida élip bériwatqan basturush siyasiti, axbarat erkinlikige qoyuwatqan cheklimisi hemde chet'ellik muxbirlargha tutuwatqan pozitsiyisining qaysi derijige yetkenlikini ispatlaydighan delil süpitide zor diqqet qozghighan.

A r d qanili tor bétide ammigha échiwétilgen bu filimning chüshendürüshige: "Ular (yeni Uyghurlar) xitayning gherbidiki özige xas ayrim tili bolghan musulman türkiy xelq. Qarimaqqa ular béyjingning közidin uzaq. Emma basturush éghir. Uyghurlar ghezeplenmekte. Xitay hökümiti bolsa, islam esebiy küchlirige qarshi turuwatqanliqini ilgiri sürmekte. Kiristiné adélxard mana bu yerlerge biwasite nezer aghdurdi" déyilgen.

Filimgha asaslan'ghanda, a r d qanilining béyjingdiki muxbiri kiristiné adélxard ötken yili Uyghurlar merkezliship olturaqlashqan xoten, yerken, qeshqerdin ibaret üch yurtni ziyaret qilish sepirini bashlighan. Uning ziyaret muddi'asi, 2014-yili xotende yüz bergen qarshiliq weqeliri, yerken ilishquda 28-iyul yüz bergen qetli'am, qeshqerdiki zorawanliq heriketliri we uning basturulushi qatarliqlargha a'it matériyallargha érishish bolghan. Emma bir ziyaretchi, ikki kespiy aparatchi, bir xitay terjimandin teshkil tapqan bu guruppining qedimi tunji béket qilip tallighan xoten'ge yétishi haman, xitay saqchi we bixeterlik küchlirining iz qoghlap nazaret qilish, tosqunluq qilishigha duch kelgen.
Filim shundaq ibariler bilen bashlinidu:
-Bizning nurghun so'allirimiz bar idi, biraq uning jawabigha érishishning undaq asan emeslikinimu xatirimizdin ayrimighan iduq. Némila bolmisun, biz shinjang sepirini bashliduq. Bu sheher-xotende ötken bir yil ichidila 450 adem zorluq bilen basturush sewebidin hayatidin ayrilghan idi. Bu yerdiki puqralarning néme üchün partlitish élip baridighanliqi heqqide bilidighanlirimizning némishqa bunche az bolidighanliqinimu chüshenmeymiz. Xotendiki nopusning 96 pirsenti Uyghurlar, ular musulman, türk irqigha mensup xelq. Özige xas til, yéziqi, binakarliq uslubi, medeniyiti bar. Xitay hökümiti bu jaylargha milyardlap meblegh salghanliqini tilgha alidu. Shundaqtimu, hökümet binalirini we saqchixanilarni partlitishlar dawam qiliwatidu.

Xotenning menzirisi kirishtürülgen körünüsh astida, yuqiriqi ibariler bayan qilin'ghandin kéyin, filimda Uyghurlar élip bériwatqan ot qoyush weqelirining neq meydan körünüshlirige orun bérilidu. Muxbir bu yerde "Xitay hökümiti mana bularni islam térrorchiliri dep basturmaqta" deydu. Bu arqiliq, chet'ellerdiki islam radikal küchliri bilen atalmish Uyghur térrorchiliri qolliniwatqan zorawanliq wasitiliri perqining neqeder roshenlikini körsitip béridu.

Dolqun eysa ependi bu zorawanliq weqelirini sadir qilghuchilarning xitay éytqandek "Islam radikal küchliri" ikenlikige muxbir kiristiné adélxardning bu filimda guman bilen qarawatqanliqini ilgiri sürüp, xitay teshwiq qiliwatqan atalmish "Térrorluq, diniy esebiylik" ke nisbeten gherb ellirining oxshimaydighan mu'amilide boluwatqanliqini tekitlidi.

Filimda yene "Uyghurlar kochilarda aghzigha hézi bolushi lazim, hökümet bilen ziddiyetlik ibarilerde bolun'ghan haman, derhal türmilerge qamilidu, buni bilmeydighanlar bolmisa kérek" deydu. Filimda hemmila yerge xitayning qizil bayriqi qadalghan xoten kochiliri we bu kochilarda éshek harwilirida kézip yürgen Uyghurlar gewdilendürülidu.

Gérmaniyelik muxbir kiristiné adélxardning xotende Uyghur puqralirini ziyaret qilishi ashkara cheklinidu we tosalghulargha uchraydu. Ular xoten shehiride filim apparatlirini ornitip, Uyghurlar bilen söhbet qurushqa bashlap aridin 5 minut ötmeyla, puqrache kiyin'gen xitay bixeterlik küchlirining qorshawida qalidu. Xitay küchliri ularning filim apparatini neq meydandila tekshüridu. Kimlerni ziyaret qildi? kimler némilerni dédi? buni bilmekchi bölishidu. Biraq, xitay üchün eng nazuk rayon hésablan'ghan Uyghur diyarida, xitay bixeterlik küchlirining tedbirliri heqqide aldin melumati bolghan muxbirlar, derhal filim apparatidiki körünüshler élin'ghan saqlighuchni tézlik bilen chandurmay almashturuwétish arqiliq, ziyaret xatirilirini xitaylarning tartiwélishidin qoghdap qalidu. Xitay küchliri, eger ular birlirini ziyaret qilmaqchi bolsa, aldi bilen munasiwetlik organlarning ijaziti élishi kéreklikini tekitleydu.

Gérmaniye yéshillar partiyisining brémin parlaméntidiki wekili antiyé grothér xanim yéqinda parlaméntta Uyghurlarning kishilik heq-hoquqlirining depsende qilinish mesilisi heqqide sözligen doklatida, xitayning yalghuz Uyghur kishilik hoquq pa'aliyetchilirighila emes, chet'el muxbirlirighimu ziyankeshlik qiliwatqanliqini tilgha alghan idi. U sözide mundaq deydu:
"1948-Yili 10-dékabir b d t teripidin élan qilin'ghan kishilik hoquq xitabnamiside tilgha élin'ghan étnik guruppilarning heq-hoquqini qoghdash ehdinamisige xilapliq qilghuchilar ichide xitay gewdilik orun tutidu. Kishilik hoquq depsendichilikige uchrighuchilar arisida Uyghurlarning hali xélila éghir. Ré'alliq Uyghur weziyitini tonutquchilar we Uyghurlarning kishilik heqliri yolida küresh qiliwatqanlarning heqliq ikenlikini ispatlidi. Xitayda yalghuz kishilik hoquq pa'aliyetchilirila emes, Uyghurlargha aqlighuchi bolghan adwokatlar we chet'ellik muxbirlarmu ziyankeshliklerge uchrimaqta."

Kristiné adélxard "Omumiy nazaret astida" namliq filimning chüshendürüshide, puqrache kiyinip özlirini tekshürüwatqan xitay bixeterlik küchliridin "Siler zadi néme ademler?" dep soraydu, biraq jawabqa érishelmeydu. Ular özlirining tekshürüsh hoquqi barliqini, hökümetning qa'idisining shundaqliqini tilgha alidu. Kiristiné xanim bular heqqide toxtilip "Hökümet bu ademler üchün (yeni xitay bixeterlik xadimliri üchün) köp pul xejleydu. Xenler hemme ishta Uyghurlarni aldigha chiqirip qoyup, özliri perde arqisida bashquridu" deydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.