D u q hindonéziyeni xitay bilen térrorluqqa qarshi hemkarlashqanda diqqet qilishqa chaqirdi

Muxbirimiz erkin
2016-01-06
Share
Hindoneziye-tutulghan-musapir-uyghur.jpg Hindonéziye hökümiti (soldin onggha) abdul basit, bayram altinchi we exmet mexmut qatarliqlargha hindonéziye térrorluq guruhigha qatnishish, chégradin qanunsiz kirish bilen eyiblep, ayrim-ayrim 6 yilliq qamaq jazasigha buyrughan. 2015‏-Yili 13-iyul, jakarta.
AFP

Hindonéziye hökümitining 2015‏- yili 23‏-dékabir hindonéziye paytexti jakarta etrapida qolgha élin'ghan Uyghurning délosida xitay bilen hemkarliq élip bériwatqanliqini élan qilishi, dunya Uyghur qurultiyining diqqitini qozghidi.

D u q bayanatchisi dilshad rishit charshenbe küni radi'omiz muxbirigha bergen bayanatida, "Térrorluqqa qarshi herqandaq hemkarliq xitayning Uyghur kishilik hoquqigha dawamliq buzghunchiliq qilishigha yéshil chiragh yéqip bermesliki kérek" dédi.

Hindonéziye da'irilirining ilgiri sürüshiche, hindonéziye amanliq küchliri 23‏- dékabir paytext jakarta shehirining etrapida olturushluq bir Uyghurning öyini axturup, uning öyidin partlatquch buyumlirini tapqan.

Da'iriler, aliy isimlik bu Uyghurning faruz kusuma, dégen ésimde yalghan hindonéziye kimliki qollan'ghanliqi, uning hindonéziyediki ghazatchi guruh- sherqiy hindonéziye mujahiddin teshkilati bilen baghlinishliq ikenlikini ilgiri sürgen.

U shu mezgilde islam dölitige baghlinishliq, dep qolgha élin'ghan "Sherqiy hindonéziye mujahiddin" guruhining ezasi, dep qolgha élin'ghan 13 ning biri.

Hindonéziye térrorluqqa qarshi turush organning bashliqi se'ud osman nasutiyon roytérs agéntliqigha bergen uchurida, shu munasiwet bilen hindonéziyening xitaygha bir guruppa xizmet ömiki ewetip, uning bilen Uyghurlarning hindonéziyediki ghazatchi guruhlargha qatnishishining aldini élish sözleshkenlikini bildürgen.

Roytérs axbarat agéntliqining charshenbe künki xewiride, Uyghurlarning hindonéziyediki ghazatchi guruhlarning arisida peyda bolushi, béyjing da'irilirining téximu qattiq endishisini qozghaydighanliqi, béyjing hökümiti muhajir Uyghurlarning chet'elde ghazat terbiyesi élip qaytip kélishidin izchil endishe qilip kelgenlikini tekitligen.

Amérikida turushluq weziyet analizchisi ilshat hesen, xitayning endishisini asassiz dégili bolmaydighanliqi, bu tehditning bir ré'alliq ikenlikini ilgiri sürdi.

Ilshat hesen: "Bundaq tehdit mewjut. Chünki Uyghurlarning wetinide yashash imkaniyiti barghanséri töwenlep méngiwatidu. Étiqadi jehettiki erkinlik boghulghanliqtin Uyghurlar qéchiwatidu. Bu yerde Uyghurlar pakistan we ottura asiya elliridin héchqandaq ümid kütelmidi. Emma malaysiya, hindonéziye bezi Uyghurlarni qayturup bergen bolsimu, u yerdiki xelqning Uyghurlargha hésdashliqi nahayiti yuqiri.
U yerdiki arallardiki musulmanlar bezide hökümetke bek qulaq sélip ketmeydu. Shunga, ularni möktürüp turalaydu. Bu ehwalda bezi Uyghurlarning xitaygha hujum qilish éhtimali mushu ziddiyetning normal tereqqiyati. Shunga xitayda bu endishini yoq dégili bolmaydu, bu bir ré'alliq."

Lékin gérmaniye kishilik hoquq teshkilati‏-xeter astidiki xelqler hey'itining mes'ul xadimi ulrix déli'us, térrorluq guruh-islam dölitige qatnashqan bezi Uyghurlar barliqini ilgiri sürdi. Biraq, ular intayin az sanliqni teshkil qilsimu, emma xitayning buni omumiy Uyghur herikitining asasiy éqimi qilip körsitishke tirishiwatqanliqini tenqid qildi.

Ulrix déli'us: "Uyghur xelqi ichidiki bezi kishiler islam döliti üchün urush qiliwatidu. Bu intayin zor mesile. Biz téximu köp Uyghurlargha islam dölitining bir mesile ikenliki we bizning uning bilen mesilimiz barliqini bildürüshimiz kérek. Bizning qarishimizche u intayin xeterlik bir teshkilat. Biraq biz shuni hergiz untup qalmasliqimiz kérek. 20 Milyondin artuq Uyghur bar. Ulardin bir qanche kishining islam döliti üchün urush qilishi uni pütün Uyghurlarning qollawatqanliqini körsetmeydu. Biraq xitay hökümiti izchil buning eksini algha sürüp keldi. U xitay hökümiti dunya jama'etchilikige tekitlep kelgen xata qarash. Xitay xitay da'iriliri izchil algha sürüp kelgen xata qarash."

Emma weziyet analizchisi ilshat hesen ependi, xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan diniy, medeniyet we bashqa sahelerdiki qattiq qol siyasiti Uyghurlarni xelq'arada her xil yollarni izdeshke mejburlawatqanliqi, buning kelgüside xitay üchün zor tehditlerni peyda qilidighanliqini agahlandurdi.

U: "Weziyet u nuqtigha bérip yétishtin burun, xitay hökümiti özining siyasitini özgertishi kérek" deydu.

Ilshat hesen: "Xitay sewebni özidin izdimey, ulargha bolghan bu zulumni ashuruwerse, her xil éhtimalliqlar yüz bérishi mumkin. Burun afghanistanda bolghan bolsa, hazir Uyghurlar hindonéziye, malaysiya terepke kéliwatidu, türkiyede bar. Asta-asta yene ottura asiyagha qaytip kélish éhtimalliqimu bar. Chünki, ottura asiyadiki kommunizmdin qélip qalghan u hakimiyetlerning bashliqliri 80-90 yashlargha kirip qaldi. Bular haman bir küni ölidu 5-10 yilning ichide, ular ölse bu yerde yene dawalghush bolushi mumkin. Her qandaq dawalghush Uyghurlargha özining wetini etrapida toplishishigha purset yaritip béridu. Bu xitaygha téximu chong tehdit."

Emma xeter astidiki xelqler teshkilatidiki ulréx déli'us ependi, hazirgha qeder xitay hökümitining Uyghur mesilisini tinch hel qilish niyiti barliqining héchqandaq bésharitini körüp baqmighanliqini bildürdi.

U: "Basturush mesile hel qilishning charisi emes" deydu.

Ulréx déli'us: : "Hemmige ayan bir nerse shu, eger sen sherqiy türkistanda muqimliqni istiseng, zorawanliq istimiseng, her ikki terep olturup, weziyetni sözlishishi kérek. Xitayning siyasiti özgirishi lazim. Epsuski, hazirgha qeder bizde xitayning bundaq niyiti barliqigha da'ir héchqandaq tesirat yoq. Eksiche zorawanliq küchiyiwatidu, xalighanche tutqun qilish éghirlishiwatidu. Meyli ayallar bolsun, meyli balilar bolsun ishqilip Uyghur xelqige zorawanliq ishlitiliwatidu. Weqe sadir qilghan bezi kishilerning a'ile-tawabi'ati munasiwetlik, yaki munasiwetsiz bolsun tutqun qiliniwatidu, yaki öltürülüwatidu bu hergiz mesile hel qilish charisi emes."

Hindonéziye térrorluqqa qarshi turush emeldari osman nasutiyon seyshenbe küni roytérs agéntliqigha bergen uchurida, "Biz xitay bilen hemkarlishiwatimiz, banka kartisi, yanfon'gha oxshash delillerni tekshürüwatimiz" dégen.

U, xitaygha ewetilgen xizmet guruppisi u kishining a'ile ezalirini ziyaret qilidighanliqini bildürgen bolsimu, emma ularning kimliki we u kishi bilen alaqisi heqqide héchqandaq melumat bermigen.

Bu, hindonéziye hökümiti 2015‏- yili Uyghurni térrorluq guruhigha baghlap qolgha alghan 2‏-weqe.

Hindonéziye hökümiti 2015‏-yili 7‏-ayda exmet mexmut, bayram altinchi, abdulbasit we exmet boz'oghlan qatarliq 4 Uyghurni hindonéziye térrorluq guruhigha qatnishish, chégradin qanunsiz kirish bilen eyiblep, ayrim-ayrim 6 yilliq qamaq jazasigha buyrughan. Ular 2014‏-yili 9-‏-ayda merkizi sulawési ölkisining poso bazirida qolgha élin'ghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet