BBC Хитайниң уйғур районидики йиғивелиш лагерлириға даир йеңи дәлилләрни ашкарилиди

Мухбиримиз әркин
2018.10.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bbc-uyghur-mesilisi.jpg BBC Ниң уйғур районидики йиғивелиш лагерлириниң һәқиқий түсини йеңи дәлилләр билән ашкарилиған “хитайниң йошурунған лагерлири” сәрләвһилик мақалисидин сүрәткә елинған. 2018-Йили 24-өктәбир.
bbc.co.uk

Әнгилийәниң BBC телевизийә қанили 24‏-өктәбир чоң һәҗимлик Тәкшүрүш доклати Елан қилип, уйғур районидики лагерларға даир йеңи дәлилләрни ашкарилиди.

“хитайниң мәхпий лагерлири: шинҗаңдики ғайип болған уйғурларға немә болди” сәрләвһилик бу доклат, бир BBC мухбирлар гурупписиниң үрүмчи, ғулҗа, қәшқәр қатарлиқ җайлирида елип барған нәқ мәйдан тәкшүрүши, лагерларниң сүний һәмраһ рәсимлирини анализ қилиш, йиғивелиш лагерлирида йетип чиққан яки аилә -тавиабати лагерлириға әкиркетилгән гуваһчиларни зиярәт қилиш асасида ишләнгән.

Доклатта баян қилинишичә, BBC мухбирлириниң даванчиң, ғулҗа, қәшқәр қатарлиқ җайларда елип барған тәкшүрүши вә бу җайдики лагерларниң сүни һәмраһ рәсимлирини анализ қилиш арқилиқ еришкән дәлилләр бу лагерларда йетип чиққан гуваһчиларниң бәргән гуваһлиқ сөзлириниң тоғрилиқини дәлиллимәктә икән. Доклатта, BBC мухбирлириниң мәйли нәқ мәйдан тәкшүрүши болсун, мәйли сүний һәмраһ рәсимлирини анализ қилиш арқилиқ еришкән дәлилләр болсун бу лагерларниң һечбири хитай һөкүмити пәрдазлиғандәк “кәспий тәрбийә орунлири” ға охшимайдиғанлиқи, униң түрмә билән һечқандақ пәрқи йоқлиқини билдүргән.

BBC Мәзкур программа үчүн өзиниң бир мухбирлар гурупписини уйғур райониға әвәтиду. Мухбирлар хитай сақчилириниң қаттиқ назарити, көзитиши вә кашилисиға учриған болсиму, бирақ улар даванчиңдики йиғивелиш лагери, йиғивелиш лагериға өзгәртилгән ғулҗа толуқсиз 3‏-оттура мәктәпниң сиртқи көрөнүшини елишқа мувәппәқ болған. Әмма қәшқәрдә сақчилар кашила чиқирип, мухбирларниң йиғивелиш лагериға йеқинлишишиға йол бәрмигән.

BBC Ниң доклатида баян қилинишичә, мухбирларниң әң диққитини қозғиған лагер даванчиңдики лагер икән. Даванчиң базириниң сиртидики бу лагерниң көлими наһайити чоң болуп, 2 километир узунлуқтики егиз там билән қоршалған. Бу лагерниң 16 көзитиш мунари бар икән.

Лекин канададики лагерларни көзәткүчи хитай паалийәтчи шавн җаңниң қаришичә, даванчиңдики лагер бу көләмдики чоң лагерларниң пәқәт бирси икән. У чаршәнбә күни зияритимизни қобул қилип, бундақ чоң көләмлик лагерларниң башқа җайлардиму барлиқини билдүрди.
Шавн җаң мундақ дәйду: “бу лагер мән көргән әң чоң лагерларниң бири, дейишкә болиду. Лекин униң конкерт көлимини мән техи һесаблап бақмидим. Бу йиғивелиш лагери мән әң бурун байқиған лагерларниң бири. Мән буни өзүмниң торида елан қилған. Униңда зади қанчилик адәм патидиғанлиқини лекин мән йәнә бир қетим һесаблап бақсам болғудәк. Бундақ чоң көләмлик лагерлар 2018‏-йилдин башлап шинҗаңдики нурғун җайларға қурулди. Или, қәшқәр қатарлиқ җайларниң һәммисидә бундақ чоң көләмлик лагерлар тепилиду. Лекин униңдики конкерт адәм сани қанчилик бу маңа мәлум әмәс.”

Лекин BBC ниң баян қилишичә, сүний һәмраһ рәсимлирини анализ қилған мутәхәссисләр даванчиңдики лагерниң сиғимчанлиқи тоғрисида адәм һайран қаларлиқ қиясларни оттуриға қойған. Австралийәдики түрмә лаһийәләш ишлирида мутәхәссисләшкән гуймер бейлир лаһийәләш орнидики мутәхәссисләр гурупписи, бу лагирниң сүни һәмраһ рәсимлирини анализ қилип, ятақханилар ялғуз кишилик болса униңға әң аз дегәндә 11 миң адәм сиғидиғанлиқи, лекин опчә ятақ болса 130 миң адәм сиғиши мүмкинликини билдүргән.

Һалбуки, америкидики бир қурулуш инҗенерлири иҗтимаий тәшкилатиниң башлиқи, бинакар рафаел спәррий, даванчиңдики лагирға 11 миң адәм сиғиду, дәп һесаблашниң бәк төвән мөлчәр болуп қалғанлиқини билдүрүп, “бу һәқиқәтән наһайити чоң вә интайин соғуқ бир тутуп туруш орни” дегән. Униң пәрәз қилишичә, әпсуслинарлиқ йери, ятақханилар опчә болса униңға 130 миң адәмниң сиғишида гәп йоқикән. Рафаел спәррий BBC ға қилған сөзидә, “бу орунлар қанчилик кичик орунға қанчилик адәм сиғдуралиса шунчилик адәмни сиғдурғидәк қилип лаһийәләнгәндәк қилиду” дегән.

Хитай һөкүмити вә ахбарати техи өткән һәптидила йиғивелиш лагерлириниң “кәспий тәрбийәләш мәркәзлири” икәнликини илгири сүрүп, кишиләрниң бу орунларда ихтиярлиқ билән тил өгиниватқанлиқи вә кәспий тәрбийә елип бериватқанлиқини билдүргән. Уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң рәиси шөһрәт закир, “кишиләргә бу орунларда қанун вә ишқа орунлишиш тәрбийәси” елип бериватқанлиқи вә “инсани муамилә” қилиниватқанлиқини илгири сүргән иди.

Лекин хитай һөкүмитиниң чүшәндүриши хәлқара таратқулар вә көзәткүчиләр вә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң рәт қилишиға учрап кәлди. Америка вашингтон университетиниң лектори, уйғуршунас дәррен байлерниң илгири сүрүшичә, хитай һөкүмити мусулманларни кәң көләмлик тутқун қилип, лагирларға қамиғанлиқи вә қамақ җазалириға һөкүм қилғанлиқи бир реаллиқтур. У хитай һөкүмитиниң уйғур, қазақ вә башқа мусулман хәлқләрни кәң көләмлик тутқун қилип, “заманиви дәврдики қорқунчлиқ бир мәнзирини шәкилләндүргән” ликини билдүрди.

Дәррен байлер мундақ дәйду: “йитәрлик дәлилләргә асасланғанда хитай һөкүмити уйғур, қазақ вә башқа мусулман милләтләрни кәң көләмлик тутқун қилиш билән мәшғул болмақта. Бу әһвал заманивй дәврдики әң қорқунчлиқ бир мәнзирини кәлтүрүп чиқарди. Бундақ һәрикәт бурун әвладлардики роһий чөкүш вә ятлишишни кәлтүрүп чиқирип, аилиләрниң парчилиниши, йәрлик әнәниләргә болған чүшәнчигә бузулуши, вақитниң өтүши билән кәң көләмлик өлүм-йетимларға сәвәб болған. 2017‏-Йилдин бери йүз миңлиған уйғур вә қазақ хитайниң ғәрбигә җайлашқан шинҗаңдики қайта- тәрбийәләш мәркәзлиридә ғайип болди.”

Дәррен байлер бу сөзләрни 24‏-өктәбир канада парламентиниң кишилик һоқуқ комитети чақирған гуваһлиқ бериш йиғинида қилди. Униң илгири сүрүшичә, нөвәттә уйғур районидики пүтүн мусулманлар лагерларға қамилиш хәвпигә дуч кәлмәктә икән. У мундақ дәйду: “бу тутуп туруш мәркәзлириниң шараити интайин начар. Нурғун хәвәрләрдә лагердики тутқунларниң озуқлуқ йетишмәслик, писхилогийәлик тәңпуңсизлиқларға дуч келиватқанлиқи қәйт қилинмақта. Бәзи әһвалларда тутқунларниң өзини өлтүривелишиниң алдини елиш үчүн аяқ боғқучи вә бәлвеғиниң еливелинидиғанлиқи мәлум. Сияси тәрбийәләшкә маслашмиғанларниң таяқ йәйдиғанлиқи, айрим солап қоюлидиғанлиқи, диний вә роһий хорлашқа учрайдиғанлиқиға даир хәвәрләр бар. Униң яшанған бәзи кишиләрниң, һәтта сағлам бәзи яшларниң бу мәркәзләрдә өлүп кәткәнлики қәйт қилинмақта. Нөвәттә райондики пүтүн мусулманлар лагирға қамилиши хәвпигә дуч кәлгән.”

Хитай һөкүмити BBC ниң мәзкур доклатиға вә униңда оттуриға қоюлған дәлилләргә қандақ инкас қайтуридиғанлиқи мәлум әмәс. Лекин канададики шавн җаңниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң йеқинда елан қилған бу һәқтики хәвиридә лагерлар мәктәптәк көрситилгән болсиму, лекин BBC ниң доклатида ашкариланған қаттиқ реҗим астидики лагерлар мәзкур районда кәң омумлашқан икән.

У мундақ дәйду: “хитай һөкүмитиниң хәвиридики қайта тәрбийәләш мәркәзлири бихәтәрлик тәдбирлири бир қәдәр бошрақ тәрбийәләш лагерлиридәк қилиду. Униң үстигә мухбирлар зиярәт қилғанда бәзи өзгәртишләрни елип берип, бир қисим көңүл ечиш әслиһәлирини қошуп, қаримаққа бир аз мәктәпкә охшаштәк һалға әкәлгәндәк қилиду. Лекин BBC ниң доклатида зиярәт қилған юқири бихәтәрлик тәдбирлири елинған қаттиқ реҗим астидики аталмиш қайта тәрбийәләш мәркәзлири мәзкур районда наһайити кәң омумлашқан.”

BBC Ниң доклатида йәнә бурун хитайниң йиғивелиш лагерлирида йетип чиққан яки аилә тавиабати лагерлириға әкиркетилгән чәтәлдики бәзи уйғурларни зиярәт қилип уларниң шәхсий вә аилә кәчмиши, лагерлар һәққидики гуваһлиқ сөзлиригә кәң орун бәргән. BBC Ниң қәйт қилинишичә, улар даванчиң, ғулҗа, қәшқәр қатарлиқ җайларда елип барған тәкшүрүши вә бу җайлардики йиғивелиш лагерлирниң сүни һәмраһ рәсимлирини анализ қилиш арқилиқ еришкән дәлилләр, абләт турсун тохти, абдусалам муһәммәт вә али қатарлиқ гуваһчиларниң бәргән учурлириниң тоғрилиқини дәлиллигән.

BBC Ниң доклатида хитай һөкүмитиниң қайта тәрбийәләш намида елип барған кәң көләмлик тутқун қилиш һәрикитидә миңлиған уйғурларниң сотсиз, һөкүмсиз, қануни рәсмийәтсиз тутқун қилинғанлиқи дәлилләнгәнлики әскәртилип: “хитай өзиниң ғәлибә қилғанлиқини елан қилди. Лекин, тарих бундақ пиланниң нәтиҗиси нәгә елип баридиғанлиқи һәққидә аччиқ савақлар билән толған” дейилгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.