Nur bekrining tutqun qilinishi zor ghulghula qozghimaqta

Muxbirimiz eziz
2018-09-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Nur bekri bilen wang lechwan pichirlashmaqta. 2009-Yili 6-mart, béyjing.
Nur bekri bilen wang lechwan pichirlashmaqta. 2009-Yili 6-mart, béyjing.
EyePress

20-Séntebir kechqurun xitay hökümitining eng chong axbarat orgini bolghan merkiziy xelq téléwiziye istansisining 13-qanilida xitay döletlik tereqqiyat we islahat komitétining mu'awin mudiri, döletlik énérgiye idarisining partkom sékrétari hem idare bashliqi bolghan nur bekrining "Intizamgha we qanun'gha éghir derijide xilapliq qilghanliqi üchün merkiziy intizam tekshürüsh komitéti we bashqa orunlarning tekshürüshige élip kétilgenliki" heqqide xewer bérildi.

Mezkur xewer xitay hökümitining "Karniyi" bolghan shinxu'a agéntliqidimu 21-séntebir küni seherde tarqitildi. Emma uningdimu nur bekrining "Intizamgha we qanun'gha xilapliq" qilghanliqini tekrarlashtin bashqa bu qétimqi "Tekshürüsh" ning Uyghur diyaridiki siyasiy basturush bilen munasiwetlik ikenlikini ishare qilidighan héchqandaq melumat közge chéliqmaydu. Emma bu weqening merkiziy siyasiy-qanun komitétining mudiri go shéngkun 21-séntebir küni ürümchide xizmet tekshürüshide bolghanda "Terbiyelesh arqiliq özgertish" xizmitini téximu ching tutup ishlesh toghriliq yolyoruq bérish bilen birla waqitta yüz bérishi diqqet qozghimaqta. 

Xitaydiki ministir derijilik emeldar nur bekrining "Tekshürüsh" ke élip kétilgenliki heqqidiki resmiy xewerning mushu yosunda tarqilishi bilen xelq'ara metbu'atlarda toxtimastin muhakime qiliniwatqan Uyghurlar mesilisi yene bir qétim qiziq témilardin bolushqa bashlidi. "Wol-strét zhurnili", "Washin'gton pochtisi", "Maliye waqti" qatarliq chong gézitlerde arqimu arqidin bu heqte mulahize maqaliliri élan qilindi. Bu maqalilarda birdek xitaydiki yuqiri derijilik kadirlarning "Intizamgha we qanun'gha xilapliq qilishi" seweblik tekshürüshke élip kétilishining herqachan shu kishining pütün mensepliridin mehrum bolush we türmige bérishidiki birinchi qedem ikenliki alahide qeyt qilindi. Xitaydiki "Sina xewer merkizi" ning bildürishiche, parixorluq bilen eyibliniwatqan nur bekri yéngila 18-séntebir küni moskwadiki xizmet ziyaritide mexsus söz qilghan we yéngila qaytip kelgen bolup, seperning harduqi chiqmay turupla "Tekshürüsh" ke élip méngilghan. Bu heqtiki ehwallarni igilesh üchün xitayning döletlik énérgiye idarisi bilen alaqiliship béqishqa tirishqan bolsaqmu, qarshi terep bilen sözlishish imkani bolmidi 

"Wol-strét zhurnili" ning maqalisida körsitilishiche, bu yil 57 yashqa kirgen nur bekri Uyghurlardin eng yuquri derijilik emel tutqan shexs hésaplinidiken. 37 Yéshida ürümchining sheher bashliqi bolghan nur bekri aridin birnechche yil öte-ötmeyla Uyghur aptonom rayonluq partkomning mu'awin sékrétari, siyasiy-qanun komitétining mu'awin mudiri bolup teyinlen'gen hemde Uyghurlar diyaridiki hemmige tonushluq shexske aylan'ghan. 2008-Yili bolsa sh u a r partkomning mu'awin sékrétari we hökümetning re'isi bolup teyinlen'gen. 2009-Yilidiki "5-Iyul paji'esi" de siyasiy meydanining "Qet'iy" ikenlikini köp qétim namayen qilip, shu waqittiki partkom sékrétari wang léchu'enning ishenchige érishken. Kéyinche wang léchu'enning ornigha chiqqan jang chünshyen ashkar sorunlarda nur bekrini "Toghra-xatani éniq köreleydighan munewwer az sanliq millet kadiri" dep maxtighan. Emma Uyghur ziyalisi ilham toxti eyni waqitta nur bekrini tenqidlep uni ashkara halda "Layaqetlik re'is emes" dégenliki melum.

Awstraliyediki latrobi uniwérsitétining proféssori jéymis léybold "Maliye waqti" gézitining bu heqtiki so'aligha jawab bérip: "Hazirche bu 'tekshürüsh' ning konkirt ehwali bizge namelum bolsimu shu nerse éniqki, shi jinping shinjangdiki weziyetning hazirqi ehwalidin razi emes. Chünki nur bekri we jang chünshyen ijra qilghan 'sewze bilen toqmaqni teng qollinish' arqiliq muqimliqni saqlash usuli kargha kelmidi, dep qaralmaqta" dégen.

Amérikidiki siyasiy pa'aliyetchi nuri türkelmu mushuninggha oxshapraq kétidighan qarashta. Uningche, xitay kompartiyesining2017-yili ötküzülgen 19-qurultiyida nur bekrining qurultay wekillikige saylni'almasliqi emiliyette alliqachan nur bekrining "Tonini pichip qoyghanliq" ning alamiti iken. 

Uyghurlar diyarida köpligen Uyghur emeldarlarning "Ikki yüzlimichilik" bilen eyiblinip mollaq étiwatqanliqini, nur bekriningmu shundaq bir dolqun'gha kétip qélish éhtimalining bar-yoqluqi heqqide sorighinimizda nuri türkel bundaq éhtimalliqning yoqluqini, buning xitay hökümiti ijra qiliwatqan érqchiliq xaraktéridiki siyasetning muqerrer aqiwiti ikenlikini tekitlidi. 

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysamu nur bekrining mollaq étishigha uning "Siyasiy xataliqi" emes, belki uning Uyghur bolghanliqidek alahidiliki seweb bolghan dep qaraydighanliqini bildürdi. 

Xitaydiki köpligen emeldarlarning mollaq étishta "Iqtisadiy" mesilige chétilidighanliqi heqqide d u q ning re'isi dolqun eysa oxshash qarashta. Emma nur bekrige kelgende u özining "Parixorluq qilghan" dégen sewebke anche qoshulup ketmeydighanliqini, buning peqet bir bahane bolushi mumkinlikini bildürdi.

Uyghurlarning hazirqi zaman tarixida xitay hökümitining etiwarlinishigha érishken dangdar shexsler heqqide söz bolghanda tarixshunas qahar barat bu hadisilerde oxshash bir tarixiy qismetning tekrarlinishi mewjut, dep qarashqa mahil. Uning pikriche, xitay hakimiyiti herqachan bashqilarni idare qilishta "Öz göshini öz yéghida qorush" usulini qollinip kelgen hemde Uyghurlarning ichidin nur bekrige oxshash ghalchilarni yétildürüp chiqqan. Emma tarixtiki bu ghalchilarning hemmisi özlirini yétishtürgen xitay hakimiyitining qolida halak bolghan. Shunga nur bekrining bu qétimqi mollaq étishimu héchqanche heyran qalarliq ish emes.

Nuri türkelning qarishiche, nur bekrining qismiti pichilip bolghan bolup, bu hal Uyghurlardin yétiship chiqqan herqandaq Uyghur emeldarning waqti kelgende xitay hökümitining neziride erzimes shey'ige aylinip qalidighanliqini körsitidu. Dolqun eysamu özining bu qarashqa qoshulidighanliqini bildürüp "Uyghurning atalmishi emeldarlirining uyqusini achidighan waqti boldi" dédi.

Melum bolushiche, nur bekrining mollaq étishi heqqidiki mulahiziler herqaysiy axbarat wastiliride keng xewer qiliniwatqan bolup, buningdiki konkirt sewebler we bashqa tepsilatlarning yéqinda melum bolushi texmin qilinmaqta.

Toluq bet