Д у қ америкини ши җинпиңниң вашингтон зияритидә уйғур кишилик һоқуқ мәсилисини оттуриға қоюшқа чақирди

Мухбиримиз әркин
2016-03-30
Share
obama-shi-jinping-xitay-ziyaret.jpg Америка президенти барак обама билән хитай президенти ши җинпиң сәйлидә. 2014-Йили 12-ноябир, бейҗиң.
AFP

Хитай рәиси ши җинпиң вашингтонға йетип келиш һарписида д у қ баянат елан қилип, обама һөкүмитини ши җинпиң билән көрүшкәндә кишилик һоқуқ мәсилисини хусусән уйғур кишилик һоқуқ мәсилисини оттуриға қоюшқа чақирди.

Д у қ баянатида, хитай рәиси ши җинпиң 2013‏-йили һакимийәт сорашқа башлиғандин буян, хитайда кишилик һоқуқни қоғдаш арқиға чекинишкә башлиғанлиқини билдүргән.

Баянатта илгири сүрүшичә, ши җинпиң дәвридә уйғурларниң диний вә мәдәнийәт әркинлики техиму қаттиқ чәкләнгән. Диққәт террорлуққа қарши туруш һәрикитигә мәзкәзләштүрүлүп, бир қанчә кишиниң қилмиши үчүн милйонлиған хәлқ коллектип җазаланған. Тәңсизлик райондики мутләқ көп қисим уйғурларни тәрәққиятниң сиртида қалдуруп, уйғур хәлқидики наразилиқни күчәйткән.

Д у қ баянатида, әмма, ши җинпиңниң азрақ болсиму наразилиқни юмшитиш, наразилиқни етирап қилиш нийити барлиқиға даир һечқандақ сигнал йоқлуқини тәкитләп, "ши җинпиңниң америка зияритидә уйғур, тибәт вә хитай ишғалийити астида изтирап чекиватқан башқа хәлқләрниң әһвалини көрмәскә селишқа болмайду" дейилгән.

Д у қ баш катипи нурмәмәт мусабай чаршәнбә күни мухбиримизға бәргән баянатида, "бу қетимқи йиғин президент обаманиң кишилик һоқуқ мәсилисини оттуриға қоюши үчүн интайин муһим пурсәт" дәп көрсәтти.

Нурмәмәт мусабай: "хитай билән америка оттурисида һәр даим учришишлар болуп туриду, лекин мушундақ муһим хәлқара йиғинларда учрашқанда уйғур мәсилисини оттуриға қоюш бу уйғур үчүн һәмдә хитайдики башқа кишилик һоқуқ мунасивәтлиридә интайин муһим, дәп қараймиз. Әмма буни оттуриға қоюш-қоймаслиқи бу һөкүмәтниң өзиниң мәнпәәтигә бағлиқ. Әмма мушу пурсәттә уйғур мәсилиси вә хитайдики башқа кишилик һоқуқ мәсилилирини оттуриға қоюш бу ялғуз уйғур, тибәт яки хитайғила әмәс, бу пүтүн дуняға тәсир көрситидиған зор иш, дәп қараймиз вә буни зор үмид билән күтимиз" деди.

Ши җинпиң чаршәнбә күни вашингтонға йетип кәлсә, у пәйшәнбә күни президент обаманиң саһипханлиқидики дуня ядро бихәтәрлик йиғиниға қатнишиду.

Ақсарай дөләт хәвпсизлик комитети әмәлдарлириниң чаршәнбә күни мухбирлар билән өткүзгән телефон йиғинида, обаманиң пәйшәнбә күни ши җинпиң билән айрим көрүшидиғанлиқини билдүрди. Ақсарайниң көрситишичә, икки рәһбәр шималий корейә ядро қораллар тәһдити вә америка билән хитайниң бир қатар мәсилиләрдики һәмкарлиқини сөзлишидикән.

Америкидики хитай демократийә һәрикити чәтәл комитетиниң рәиси вей җиншиң ядро бихәтәрлик сөһбити һәққидә тохтилип, тәһдити билән кишилик һоқуқниң өз-ара зич мунасивити барлиқини билдүрди. У, чаршәнбә күни зияритимизни қобул қилғанда, "әң зор ядро тәһдитини кишилик һоқуққа әмәл қилмайдиған дөләтләр пәйда қиливатиду" деди.

Вей җиңшиң: "ядро қораллириға игә дөләтләр бир-икки әмәс. Әмма немә үчүн шималий корейә билән хитай тәһдит пәйда қилиду. Чүнки, улар болупму шималий корейә пүтүнләй қаидигә әмәл қилмайдиған дөләт. Қаидигә әмәл қилмайдиған дөләтләрниң түп нуқсини улар кишилик һоқуққа һөрмәт қилмайду. У өзиниң пуқралириниң кишилик һоқуқиға һөрмәт қилмайдиған турса, хәлқара қаидигә һөрмәт қиламду? шуңа, һәқиқий тәһдит хәлқара қаидигә әмәл қилмайдиған у дөләтләр" дәйду.

Вей җиңшиң йәнә, президент обаманиң бу қетим уйғур мәсилисини оттуриға қоюши керәкликини билдүрди. Униң қаришичә, хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастуруши нормал террорлуқ һәрикәтләрни, өктичиләрни бастуруштин һалқип, ирқий қирғинчилиққа қарап маңған.

Вей җиңшиң мундақ деди: "уйғур кишилик һоқуқ мәсилиси хитай кишилик һоқуқ мәсилиси ичидики интайин гәвдилик бир мәсилә. Хитай һөкүмити террорлуққа қарши туруш намида нурғун бигунаһ уйғур аммисини қирғин қилди. У нормал террорлуқ һәрикәтләргә қарши туруш, адәттики өктичи затларни бастуруш һәрикити әмәс. У миллий қирғинчилиқ, ирқий қирғинчилиқ басқучиға кирди.

Шуңа, күчлүк хәлқара җәмийәтни бу ишқа диққәт қилишқа чақириши керәк. Болупму обама бу қетимқи йиғинда кишилик һоқуқни, җүмлидин уйғур вә тибәтләрниң кишилик һоқуқ мәсилисини гәвдилик мәсилә қатарида оттуриға қоюши лазим. Болмиса бундақ еғир мәсилисини немишқа оттуриға қоймидиң, дәп һечкимниң көңли хатирҗәм болмайду."

Ши җинпиң вашингтонға келиш һарписида йәнә, америка авам палата әзаси кристофир симис билән кеңәш палата әзаси марко рубио президент обамаға мәктуп йезип, обамани кишилик һоқуқ мәсилисидә ши җинпиңға қаттиқ бесим ишлитишкә үндигән.

Симис билән рубио, уйғур зиялийси илһам тохти, нобел мукапати саһиби лю шавбо қатарлиқ мәһбусларниң әһвалини тонуштуруп, обаманиң ши җинпиңға хитай түрмисидики атақлиқ виҗдан мәһбуслириниң тизимликини тапшурушини тәләп қилған.

Кристофир симис сәйшәнбә күни америка дөләт мәҗлисиниң алдида өткүзгән ахбарат йиғинида, әгәр бу қетим кишилик һоқуқ мәсилиси бир чәткә қайрип қоюлса, бу америка үчүн истратегийилик хаталиқ болиду, дегән иди.

Нурмәмәт мусабай, хитайниң сиясити ши җинпиң дәвридә уйғурларниң түркүмләп чәтәлгә қечиш әһвалини пәйда қилғанлиқини билдүрди. У "хитайниң уйғурларни бастуруши хәлқара муқимлиққа тәсир қиливатқна бир мәсилә болуп қалди" дәйду.

Нурмәмәт мусабай мундақ деди: "уйғурларниң күниниң яхши-яман болушиниң дуня тинчлиқи вә қалаймиқанлиқи билән четишлиқи бар. Әгәр уйғур яман күндә қалса, униң бир қсми һаятини сақлап қелиш үчүн һәрқандақ йәргә бариду, бәзидә яман орган вә тәшкилатларға қатнишип, хата сәпләрдин орун елип қалиду. Әлвәттә бу дуняниң тинчлиқиға тәсир қилиду. Һазир дуня бир пүтүнлишип кәтти.

Дуняниң һәрқандақ йеридә йүз бәргән бир иш башқа җайға тәсир қилиду. Һазир уйғур райониниң муқимсизлиқи оттура асия вә әтраптики районларға тәсиир қилмиди. Әгәр бу иш давамлиқ мушундақ кетивәрсә, һаман бир күни у оттура асияниң бихәтәрлики, тинчлиқи вә хитайниң иқтисадиға тәсир қилиду."

Д у қ сәйшәнбә күнки баянатида йәнә, хитай билән болған һәрқандақ диалогниң шәкли билән мәзмуни изчил болуши керәкликини тәкитлигән. У: "биз америкини униң бирдәк ашкара елан қилған принсиплирида чиң турушқа, хитай рәһбәрлики билән милйонлиған шәрқий түркистан хәлқи дуч кәлгән муһим кишилик һоқуқ мәсилилиридә сөһбәт қилишқа чақиримиз" дегән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт