Хитай-сүрийә һәрбий һәмкарлиқи уйғурларғиму мунасивәтлик болуши мумкин

Мухбиримиз ирадә
2016-08-17
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай қораллиқ сақчи қисимлириниң үрүмчи шәһиригә киргүзгән броневиклири. 2013-Йили 29-июн.
Хитай қораллиқ сақчи қисимлириниң үрүмчи шәһиригә киргүзгән броневиклири. 2013-Йили 29-июн.
AFP

Шинхуа агентлиқи тарқатқан учурлардин қариғанда, йеқинда сүрийә-хитай икки дөләтниң һәрбий ишларға мәсул әмәлдарлири учришип, икки дөләт арисидики һәрбий мунасивәтләрни күчләндүрүш һәққидә пикир алмаштурған.

Хәлқарадики бир қисим мәтбуатлар хитайниң сүрийә билән болған һәрбий һәмкарлиқини күчәйтишидики сәвәбләр арқисида сүрийәдики «ислам дөлити тәшкилати» ға қатнишиватқан уйғурлар болуши мумкинликини пәрәз қилишмақта. Көзәткүчиләр болса һәрқайси дөләтләрниң болупму «ислам дөлити тәшкилати» билән күрәш қиливатқан америка вә явропа әллириниң хитай һөкүмитиниң уйғурлар һәққидә илгири сүргәнлиригә диққәт билән муамилә қилиши керәкликини әскәртти.

Хитайниң дөләт мәтбуатлири тарқатқан учурларға қариғанда, өткән йәкшәнбә күни, хитайниң мәркизи һәрбий комитетиниң хәлқара һәрбий һәмкарлиқларға мәсул бөлүми башлиқи гүән юфей сүрийә мудапиә министири фаһад җассм әл-фрәйҗ билән дәмәшқтә учрашқан. Шинхуа агентлиқи сәйшәнбә күни тарқатқан учурлирида ейтишичә, сүрийә билән хитай армийилири әзәлдин достанә мунасивәт ичидә өткән болуп, икки тәрәп бу нөвәтлик учришишида һәрбий хадимларни тәрбийиләш вә инсаний ярдәм хизмәтлирини ашуруш һәққидә келишим һасил қилған. Гүән юфей бу зияритидә йәнә русийә генерали сергей чиваркоф биләнму учрашқан, әмма учришишниң тәпсилати һәққидә учур берилмигән.

Җәнубий җуңго сәһәр гезитиниң илгири сүрүшичә, хитай дөләт рәиси ши җинпиң бу йил бешида оттура шәрқ дөләтлирини зиярәт қилип қайтип кәлгәндин кейин, хитай һөкүмити оттура шәрқ мәсилисидә актипрақ рол елиш үчүн һәрикәт қилишқа башлиған. Бу, бу йил 4-апрел күни хитай һөкүмитиниң сүрийә алаһидә әлчиси ши шявминниң сүрийәгә берип у йәрдики һөкүмәт вә өктичиләр вәкиллири билән өткүзгән учришишидиму өз ипадисини тапидикән.

Хитай һәрбий әмәлдари гүән юфей башчилиқидики һәйәтниң бу нөвәт уруш оти ичидики сүрийә пайтәхти дәмәшқтә қилған бундақ аз көрүлидиған зиярити ғәрб мәтбуатлириниң диққитини қозғиди. Ройтерс агентлиқи бу һәқтики хәвиридә, хитай һазирғичә сүрийәдики урушқа биваситә қатнишишқа бәк қизиқип кәтмигән болсиму, әмма униң русийәниң һәрикитини қоллиғанлиқини, хитайниң өзиниңму сүрийәдә бәзи бихәтәрлик әндишилири барлиқини билдүргән вә хитайниң әндишисиниң сүрийә вә ираққа берип, ислам дөлити тәшкилатиға қатнишиватқан уйғурлар икәнликини баян қилған.

Хитай ишлири мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди болса, юқиридики қарашқа қетилидиғанлиқини билдүрүп, хитайниң сүрийә билән һәрбий һәмкарлиқларни күчәйтишидики амилларни чүшәндүрүп өтти.

У сөзидә мундақ деди: «хитай һөкүмити һазирғичә сүрийә армийисигә қорал сетип кәлди, бу зиярәтниң мәқсәтлириниң бири, сүрийә армийисини һәрбий әслиһәләр билән давамлиқ тәминләш. Андин йеқинда түркийә, русийә вә иран үч дөләт бирлишип сүрийә мәсилисини һәл қилиш үстидә келишти, әгәр хитайму буниңға қетилған тәқдирдә, булар өзлири сүрийә мәсилисини һәл қилидиғандәк бир ишарәт бар. Шуңа хитайниң сүрийә мәсилиси һәл болған тәқдирдә у йәрдики ислам дөлити тәшкилатиға қатнашқан уйғурларни қандақ бир тәрәп қилишқа қарита бир нишаниму бар, дәп ойлаймән.»

Йеқиндин буян бир қисим уйғурларниң түркийә арқилиқ сүрийәгә берип, «ислам дөлити тәшкилати» ға қатнишиватқанлиқи һәққидә учурлар тарқалған иди. Уларниң сани һәққидиму охшаш болмиған учурлар мәвҗут. Хитай һөкүмити бу һәқтики тәшвиқатлирида хитайниң җәнубидики өлкиләр вә у йәрдин тайланд, малайшия қатарлиқ дөләтләргә қечип чиқиватқан уйғурларниң һәммисиниң ахирқи нишани сүрийәгә берип җиһад қилиш, дәп көрситип кәлди. Бирақ йеқинда, америкидики «йеңи америка фонди җәмийити» мәзкур террорлуқ тәшкилатиға дуняниң һәрқайси җайлиридин келип қатнишиватқан кишиләрниң алаһидиликлири мулаһизә қилинған бир доклат елан қилип, мәзкур тәшкилатқа қатнашқан алаһазәл 114 нәпәр уйғурниң хитай һөкүмитиниң бесимидин қутулуп, өзлиригә чиқиш йоли издәп кәлгән кишиләр икәнликини, уларниң илгири җиһадчилиқ билән алақиси болуп бақмиғанлиқини билдүргән иди. Хитайниң һөкүмәт мәтбуатлири әйни чағда мәзкур доклатни тилға елип туруп, америкини террорлуққа икки хил өлчәм қойди, дәп әйиблигән.

Америкидики уйғур кишилик һоқуқ программисиниң тәтқиқатчиси һенрий шаҗәвиски бүгүн елхәт арқилиқ бизгә билдүргән ипадисидә, бир қисим уйғурларниң «ислам дөлити тәшкилати» ға қатнишишини чүшәндүрүп беридиған сәвәбләр болсиму, әмма буниң хәлқарадики тинчлиқпәрвәр уйғур демократийә һәрикитигә көрситидиған сәлбий тәсиригиму сәл қарашқа болмайдиғанлиқини әскәртти. У сөзидә йәнә мундақ деди: «һазир хәлқара җәмийәт уйғурларни қоллашни давам қилиши зөрүр болған һәл қилғуч бир вақит. Әгәр һөкүмәтләр хитайға уйғурларниң кишилик һоқуқ вәзийити һәққидә сөзләштин өзини әп қачса, уйғурларни радикаллиқтин тосуп турған амилларниң бири болған үмид мәнбәси кесилиши мумкин. явропа әллири вә америка чоқум хитай һөкүмитиниң уйғурларниң террорлуқ һәрикәтлири һәққидә илгири сүргәнлиригә һошярлиқ билән муамилә қилиши керәк.»

Доктор әркин әкрәм әпәнди болса, һазир сүрийәниң америка қатарлиқ ғәрб әллири билән русийә башчилиқидики дөләтләр өз-ара күч синишидиған бир җайға айлинип қалғанлиқини, шуңа у йәрдики тәшкилатларға қатнашқан уйғурларға қандақ баһа беришниңму ақивәттә мушу дөләтләрниң ихтиярида қалған бир иш икәнликини билдүрди.

Хәлқарадики кишилик һоқуқ органлири вә чеграсиз мухбирлар тәшкилатиға охшаш ахбарат әркинликини яқилиғучи тәшкилатлар илгири елан қилған доклатлирида, хитай һөкүмити уйғур елида йүз бәргән вәқәләрни террорлуқ дәп елан қилсиму, әмма мустәқил киши вә органларниң у йәргә берип әһвални өз көзи билән көрүшигә рухсәт қилмайватқанлиқини әскәртип «бундақ әһвал астида хитай һөкүмитиниң уйғур елидики вәқәләрни террорлуқ дейишини қоллаш интайин қейин» дегән иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт