Xitay-süriye herbiy hemkarliqi Uyghurlarghimu munasiwetlik bolushi mumkin

Muxbirimiz irade
2016-08-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay qoralliq saqchi qisimlirining ürümchi shehirige kirgüzgen bronéwikliri. 2013-Yili 29-iyun.
Xitay qoralliq saqchi qisimlirining ürümchi shehirige kirgüzgen bronéwikliri. 2013-Yili 29-iyun.
AFP

Shinxu'a agéntliqi tarqatqan uchurlardin qarighanda, yéqinda süriye-xitay ikki döletning herbiy ishlargha mes'ul emeldarliri uchriship, ikki dölet arisidiki herbiy munasiwetlerni küchlendürüsh heqqide pikir almashturghan.

Xelq'aradiki bir qisim metbu'atlar xitayning süriye bilen bolghan herbiy hemkarliqini kücheytishidiki sewebler arqisida süriyediki "Islam döliti teshkilati" gha qatnishiwatqan Uyghurlar bolushi mumkinlikini perez qilishmaqta. Közetküchiler bolsa herqaysi döletlerning bolupmu "Islam döliti teshkilati" bilen küresh qiliwatqan amérika we yawropa ellirining xitay hökümitining Uyghurlar heqqide ilgiri sürgenlirige diqqet bilen mu'amile qilishi kéreklikini eskertti.

Xitayning dölet metbu'atliri tarqatqan uchurlargha qarighanda, ötken yekshenbe küni, xitayning merkizi herbiy komitétining xelq'ara herbiy hemkarliqlargha mes'ul bölümi bashliqi güen yuféy süriye mudapi'e ministiri fahad jassm el-freyj bilen demeshqte uchrashqan. Shinxu'a agéntliqi seyshenbe küni tarqatqan uchurlirida éytishiche, süriye bilen xitay armiyiliri ezeldin dostane munasiwet ichide ötken bolup, ikki terep bu nöwetlik uchrishishida herbiy xadimlarni terbiyilesh we insaniy yardem xizmetlirini ashurush heqqide kélishim hasil qilghan. Güen yuféy bu ziyaritide yene rusiye générali sérgéy chiwarkof bilenmu uchrashqan, emma uchrishishning tepsilati heqqide uchur bérilmigen.

Jenubiy junggo seher gézitining ilgiri sürüshiche, xitay dölet re'isi shi jinping bu yil béshida ottura sherq döletlirini ziyaret qilip qaytip kelgendin kéyin, xitay hökümiti ottura sherq mesiliside aktipraq rol élish üchün heriket qilishqa bashlighan. Bu, bu yil 4-aprél küni xitay hökümitining süriye alahide elchisi shi shyawminning süriyege bérip u yerdiki hökümet we öktichiler wekilliri bilen ötküzgen uchrishishidimu öz ipadisini tapidiken.

Xitay herbiy emeldari güen yuféy bashchiliqidiki hey'etning bu nöwet urush oti ichidiki süriye paytexti demeshqte qilghan bundaq az körülidighan ziyariti gherb metbu'atlirining diqqitini qozghidi. Roytérs agéntliqi bu heqtiki xewiride, xitay hazirghiche süriyediki urushqa biwasite qatnishishqa bek qiziqip ketmigen bolsimu, emma uning rusiyening herikitini qollighanliqini, xitayning öziningmu süriyede bezi bixeterlik endishiliri barliqini bildürgen we xitayning endishisining süriye we iraqqa bérip, islam döliti teshkilatigha qatnishiwatqan Uyghurlar ikenlikini bayan qilghan.

Xitay ishliri mutexessisi doktor erkin ekrem ependi bolsa, yuqiridiki qarashqa qétilidighanliqini bildürüp, xitayning süriye bilen herbiy hemkarliqlarni kücheytishidiki amillarni chüshendürüp ötti.

U sözide mundaq dédi: "Xitay hökümiti hazirghiche süriye armiyisige qoral sétip keldi, bu ziyaretning meqsetlirining biri, süriye armiyisini herbiy esliheler bilen dawamliq teminlesh. Andin yéqinda türkiye, rusiye we iran üch dölet birliship süriye mesilisini hel qilish üstide kélishti, eger xitaymu buninggha qétilghan teqdirde, bular özliri süriye mesilisini hel qilidighandek bir isharet bar. Shunga xitayning süriye mesilisi hel bolghan teqdirde u yerdiki islam döliti teshkilatigha qatnashqan Uyghurlarni qandaq bir terep qilishqa qarita bir nishanimu bar, dep oylaymen."

Yéqindin buyan bir qisim Uyghurlarning türkiye arqiliq süriyege bérip, "Islam döliti teshkilati" gha qatnishiwatqanliqi heqqide uchurlar tarqalghan idi. Ularning sani heqqidimu oxshash bolmighan uchurlar mewjut. Xitay hökümiti bu heqtiki teshwiqatlirida xitayning jenubidiki ölkiler we u yerdin tayland, malayshiya qatarliq döletlerge qéchip chiqiwatqan Uyghurlarning hemmisining axirqi nishani süriyege bérip jihad qilish, dep körsitip keldi. Biraq yéqinda, amérikidiki "Yéngi amérika fondi jem'iyiti" mezkur térrorluq teshkilatigha dunyaning herqaysi jayliridin kélip qatnishiwatqan kishilerning alahidilikliri mulahize qilin'ghan bir doklat élan qilip, mezkur teshkilatqa qatnashqan alahazel 114 neper Uyghurning xitay hökümitining bésimidin qutulup, özlirige chiqish yoli izdep kelgen kishiler ikenlikini, ularning ilgiri jihadchiliq bilen alaqisi bolup baqmighanliqini bildürgen idi. Xitayning hökümet metbu'atliri eyni chaghda mezkur doklatni tilgha élip turup, amérikini térrorluqqa ikki xil ölchem qoydi, dep eyibligen.

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq programmisining tetqiqatchisi hénriy shajewiski bügün élxet arqiliq bizge bildürgen ipadiside, bir qisim Uyghurlarning "Islam döliti teshkilati" gha qatnishishini chüshendürüp béridighan sewebler bolsimu, emma buning xelq'aradiki tinchliqperwer Uyghur démokratiye herikitige körsitidighan selbiy tesirigimu sel qarashqa bolmaydighanliqini eskertti. U sözide yene mundaq dédi: "Hazir xelq'ara jem'iyet Uyghurlarni qollashni dawam qilishi zörür bolghan hel qilghuch bir waqit. Eger hökümetler xitaygha Uyghurlarning kishilik hoquq weziyiti heqqide sözleshtin özini ep qachsa, Uyghurlarni radikalliqtin tosup turghan amillarning biri bolghan ümid menbesi késilishi mumkin. Yawropa elliri we amérika choqum xitay hökümitining Uyghurlarning térrorluq heriketliri heqqide ilgiri sürgenlirige hoshyarliq bilen mu'amile qilishi kérek."

Doktor erkin ekrem ependi bolsa, hazir süriyening amérika qatarliq gherb elliri bilen rusiye bashchiliqidiki döletler öz-ara küch sinishidighan bir jaygha aylinip qalghanliqini, shunga u yerdiki teshkilatlargha qatnashqan Uyghurlargha qandaq baha bérishningmu aqiwette mushu döletlerning ixtiyarida qalghan bir ish ikenlikini bildürdi.

Xelq'aradiki kishilik hoquq organliri we chégrasiz muxbirlar teshkilatigha oxshash axbarat erkinlikini yaqilighuchi teshkilatlar ilgiri élan qilghan doklatlirida, xitay hökümiti Uyghur élida yüz bergen weqelerni térrorluq dep élan qilsimu, emma musteqil kishi we organlarning u yerge bérip ehwalni öz közi bilen körüshige ruxset qilmaywatqanliqini eskertip "Bundaq ehwal astida xitay hökümitining Uyghur élidiki weqelerni térrorluq déyishini qollash intayin qéyin" dégen idi.

Toluq bet