Yazghuchi wo'ésér: "Uyghur diyari heqqidiki yazmamni élan qilishimgha wijdaniy mejburiyitim ündidi"

Muxbirimiz méhriban
2018-09-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, tibet ayal yazghuchisi wo'eser ilham toxti ependining öyige yoqlap kelgende chüshken süret. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.
Ilham toxti ependi tutulup kétishtin ikki kün ilgiri, tibet ayal yazghuchisi wo'eser ilham toxti ependining öyige yoqlap kelgende chüshken süret. 2014-Yili 13-yanwar, béyjing.
RFA/Méhriban

Tonulghan tibet yazghuchisi wo'ésér xanim yéqinda radiyomizda élan qilghan "'bir tibetlik eyni yilliri körgen shinjang' heqqide toluqlima" serlewhilik maqaliside 2003-yil öktebirde yézilghan seper xatirisining aridin 15 yil ötkende, yeni Uyghur weziyiti keskinleshken bügünki weziyette élan qilinishidiki sewebler heqqide toxtalghan.

Aptor mezkur maqaliside 2003-yildiki sayahet xatirisining néme üchün 15 yilghiche élan qilinmighanliqi heqqide toxtilip, "'bir tibetlik eyni yilliri körgen shinjang' namliq eslimem ashu qisqighine 5 parche eser bilenla cheklen'genlikidin epsuslinimen. Emma bu xil aqiwet qandaqtur méning bu muqeddes zémin'gha qayta ziyaret qilip, esirimni toluq tamamlashtin waz kechkenlikim sewebidin emes, belki u jayning barghanche keskinleshken weziyiti we yazmilirim seweblik béshigha kelgen éghir qismetler tüpeylidin bolghan," dégen.

Wo'ésér yene bu heqte mundaq dep yazghan: "2003-Yildin buyan aridin 15 yil ötüp ketküche Uyghur diyari heqqidiki eslimilerni bu muqeddes zéminni qayta ziyaret qilish arqiliq toluqlash we dölet ichidiki hökümetke tewe metbu'atlarda élan qilish imkaniyitim bolmidi. Eyni chaghdiki 13 künlük sayahitimde turpan, kériye, xoten, qaraqash, qaghiliq, yéngisar, qeshqer, maralbéshi, aqsuning bay nahiyesi, chaqiliq qatarliq jenubiy Uyghur diyaridiki jaylarni ziyaret qilish pursitige érishken idim. Emma shu yili neshr qilin'ghan "Tibet xatiriliri" namliq kitabim hökümet teripidin cheklen'gen kitablar tizimlikige kirgüzülüp, dölet ichidiki metbu'at erkinlikim cheklen'gechke jenubiy Uyghur diyaridiki 13 künlük sayahitim heqqidiki bu eslimilerni élan qilish pursitimu bolmidi."

Emma wo'ésér xanim yene xitay hökümiti teripidin yézish erkinliki pütünley cheklen'gen ehwalda we bügünkidek Uyghur weziyiti keskinleshken bir weziyette mezkur eslimilerni néme üchün "Erkin asiya radiyosi" din ibaret xitay hökümiti teripidin qattiq cheklinidighan chet'el taratqusida élan qilghanliqining sewebi heqqidimu toxtalghan.

U mundaq deydu: "Kéyinki yillarda Uyghur diyaridiki dostlirim manga u jaydiki weziyetning yaxshi emeslikini bildürüp, saqlishimni tewsiye qildi. Bu sewebtin ürümchini öz ichige alghan shimaliy Uyghur diyaridiki jaylarni ziyaret qilish pursiti manga nésip bolmidi. Rayon weziyitide yaxshilinish emes, eksiche Uyghurlar weziyiti barghanche yamanlashti. Mana bügünki kün'ge kelgende u jaydiki men bilen alaqisini saqlap kelgen dostlirim iz-déreksiz ghayib boldi. Men bügün bu eslimilerni 'erkin asiya radiyosi' da élan qilish arqiliq ashu ghayib qiliwétilgen dostlirim we 'zamaniwilashturush' namida weyran qiliwétilgen qeshqer kona shehiri qatarliq muqeddes jaylar aldidiki wijdaniy burchumni, mes'uliyitimni ada qilishni oylidim."

Wo'ésér xanimning Uyghur diyari heqqidiki yürüshlük eslimiliri radiyomizda élan qilin'ghandin kéyin mezkur eser Uyghur oqurmenlirining söyüp oqushigha érishkenliki melum bolghan idi.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependimu wo'ésér xanimning Uyghurlargha qarita hésdashliq tuyghusi ipadilen'gen bu 5 parche eslimini oqughanliqini bildürüp, wo'ésér xanimning xuddi öz yazmisida éytqinidek mezkur eserni yézish arqiliq özining bir insanliq burchini ada qilghanliqini bildürdi. U wo'ésérning xitay tilida élan qilin'ghan bu eslimisining Uyghur weziyiti barghanche keskinleshken, milyonlighan Uyghur xitay hökümiti teripidin jaza lagérlirigha qamalghan bir weziyette xitay puqralirining xitay hökümitining qattiq basturushi astidiki Uyghur weziyitini chüshinishide muhim roli barliqini tekitlidi.

Yazghuchi wo'ésér xanimning yoldishi wang lishyung 2009 -yili "Méning gherbiy diyarim, séning sherqiy türkistaning" namliq kitabini élan qilghan bolup, u 2004-yili "Wo'ésér weqesi heqqide bayan" namliq bir maqale élan qilghan. Mezkur maqalidin melum bolushiche, tibet yazghuchisi wo'ésér xanim, 2003-yili "Tibet xatiriliri" ni élan qilghandin kéyin hayati teqib astida ötken. U 2004-yildin buyan xitay hökümet da'iriliri teripidin xitayda erkin yézish we eser élan qilishtin mehrum qilinip, hayati teqib astida yashap kelgen.

Wang lishyung ependining maqaliside bayan qilinishiche, 2004-yili béyjing da'iriliri yazghuchi wo'ésérni "Özlükidin xizmitidin ayrilghan" dégen nam bilen "Tibet edebiyati" zhurnilidiki tehrirlik wezipisidin élip tashlighan. Dölet ichidiki herqandaq bir neshriyatta "Wo'ésér" dégen aptor namida yézilghan eserlerning élan qilinishini chekligen. Uning dawalinish kinishkisini bikar qilghan. Wo'ésérgha pasport bérilmeydighanliqi békitilip, uning xitay döliti ichide tibettiki ata-anisini yoqlighandin bashqa herqandaq bir jaygha erkin bérishigha bolmaydighanliqi uqturghan.

Toluq bet