Хитай уйғур ели тор саһәсидә “қулақни йопуруп қоңғурақ чалмақта”

Мухбиримиз гүлчеһрә
2013.08.12
baghdash-tor-bekiti-305.png Бағдаш тор бекитиниң тақилиштин бурунқи бир көрүниши
Public Domain

Тәңритағ ториниң дүшәнбилик хәвиригә қариғанда, хитайниң уйғур аптоном районлуқ партком тәшвиқат бөлүми башчилиқида, тунҗи нөвәтлик “шинҗаң тор мәдәнийәт байрими” ниң ечилиш мурасими, 12-авғуст өткүзүлгән болуп, уйғур аптоном районида һәр қайси тиллардики интернет тор саһәсиниң тәрәққияти тәнтәнә вә тәшвиқ қилинған. Һалбуки, хитай һөкүмитиниң бүгүнгә қәдәр интернетқа мунасивәтлик адәм тутушни тохтатмиған, нурғун уйғур тор бәт саһиблири һазирғичә түрмидә йетиватқан, йәнә бир тәрәптин уйғур тор қолланғучилириниң әркинликини түрлүк васитиләр билән боғуватқан бир пәйттә, уйғур елидә йәнә интернет тор саһәсидә мәхсус байрам өткүзүши неминиң еһтияҗи вә неминиң ипадиси?

Хитай һөкүмити уйғур елидә “шинҗаң тунҗи нөвәтлик тор мәдәнийәт байрими” ни өткүзүп, уйғур елидә интернет тор қолланғучилириниң барғанчә көпийип, интернет тор саһәсиниң интайин тез вә яхши тәрәққий қиливатқанлиқини тәшвиқ қилмақта.

Техи икки һәптиниң алдида йәни 26-июл әркинлик сарийи елан қилған хитайдики интернет-учур әркинлик доклатида, хитайда йеңи рәһбәр алмашқандин кейинму интернетни контрол қилиш сүрити вә мәзмун даирисиниң йәниму кеңәйгәнлики, пуқраларниң интернет учур әркинлики, пикир әркинликиниң охшашла дәпсәндә қилиниватқанлиқи әйибләнгән иди. Доклатта хитайниң уйғур елидики интернет қолланғучилирини техиму сәзгүрлүк билән йәниму қаттиқ усуллар билән контрол қилидиғанлиқи 2013-йили 5-айғичә хитай һөкүмитиниң 20 уйғурни “интернет вә башқа електронлуқ алақә васитилири арқилиқ террорлуқни тәрғиб қилған” дегән баһанә билән қолға алғанлиқи һәққидә мәхсус тохталған иди.

Баш штаби париждики “хәлқара чегрисиз мухбирлар тәшкилати” елан қилған 2013-йиллиқ дуня ахбарат әркинлик әһвали һәққидики баһалашта 179 дөләт ичидә,хитай ахбарат әркинлики җәһәттә арқидин саниғанда 7-болуп баһаланған.

Хәлқаралиқ кишилик һоқуқ органлириниң доклатлирида көрситилишичә, кейинки йилларда хитай һөкүмитиниң ахбарат вә ахбаратчилар үстидики бесими, болупму уйғур вә тибәт ахбаратиға қаратқан бесими һәссиләп ешип кәткән, буни хитайда түрмидә йетиватқанлиқи ашкариланған 32 нәпәр журналистниң 19 нәпириниң уйғурлар вә тибәтләрдин икәнликидин очуқ көрүвелиш мумкин икән. Хитай һөкүмити тәрипидин қоюветилиши тәләп қилинған 34 нәпәр журналист ичидә уйғурларму бар болуп, улар мәмәтҗан абдулла, турсунҗан һезим, гүлмирә имин, ниҗат азад, нурәли, дилшат пәрһат, ғәйрәт нияз қатарлиқларни өз ичигә алиду. Бу журналист вә тор бәт башқурғучилири һәммиси 2009-йили 5-июл үрүмчи вәқәсидин кейин хитай даирилири тәрипидин қолға елинған.

Чегрисиз мухбирлар тәшкилати 7-айниң 4‏-күни мәхсус хитайниң уйғур елидики учур контроллуқи һәққидә доклат елан қилип, 2009-йили “5‏-июл вәқәси” йүз бәргән 4 йилдин буян, уйғур елиниң учур әркинлик әһвалида һечқандақ алға илгириләш болмиғанлиқини билдүргән.

Хитай даирилириниң интернет сәвәблик уйғурларни тутқун қилиши һелиһәм давам қилмақта, хитай һөкүмити 23-июл күни хәвәр тарқитип 28-июндин 15-июлға қәдәр болған йерим ай ичидила йәнә 199 кишини торда иғва тарқатти дәп тохтитип қойғанлиқини, 72 сини рәсмий қолға алғанлиқини елан қилди.

Б д т ниң пикир вә ипадә әркинликини қоғдаш, алға сүрүш ишлирини тәкшүрүшкә мәсул әмәлдари франк ла риюниң уйғур елидә тәкшүрүш елип беришини тәләп қилип, “хәлқара җәмийәт бейҗиңдин чәтәл ахбаратиниң шинҗаңға киришигә чоқум йол қоюшни тәләп қилиши керәк” дегән. Ши җинпиңниң сиясити болса уйғур елини учур дунясидики “қараңғу өңкүр” гә айландуруп қойғанлиқини билдүргән.

Чегрисиз мухбирлар тәшкилатидики бенҗамин исмаил хитайниң учур алмаштурушни контрол қилип, уйғур торчилиқиниң тәрәққиятиға еғир тосқунлуқ қиливатқанлиқини билдүрди.

Хитай һөкүмитиниң уйғур тор бәтлириниң ролини чәклик һалға чүшүрүп күчлүк қамал қиливатқан, кишиләрниң интернет вә башқа учур алақә васитилиридин пайдилиниш әркинликини күчлүк боғуватқан шундақла хитайниң уйғурларниң интернет саһәсигә қаратқан бастуруш сиясити хәлқара җәмийәт вә уйғурларниң күчлүк тәнқидигә учраватқан бир пәйттә йәнә, мәхсус интернет тор байрими өткүзүши уйғурларниң пикир әркинлики, инсан һәқлири үчүн паалийәт елип бериватқан уйғур зиялийларниң инкасини қозғиди, әнглийәдә паалийәт елип бериватқан уйғур зиялий әзиз әйса әпәнди хитайниң уйғур елидә интернет саһәсидә нөвәттики вәзийәттә байрам өткүзүштә еһтияҗ болған нуқтилирини мөлчәрләп :“бу байрам арқилиқ хитай бир тәрәптин, аммини өзиниң контроллуқидики һөкүмәт тәшвиқат торлириға қизиқтурушни мәқсәт қилса, йәнә бир тәрәптин хәлқара җәмийәтниң тәнқидигә қарши ялған тәшвиқат қилишни мәқсәт қилиду, әмма бу иккила мәқситигә йетәлмәйду. Чүнки хитай уйғурларни, уйғур торлирини қанчә контрол қилсиму дуняниң тәрәққиятини, тор учур саһәсиниң тәрәққиятини тосуп қалалмайду” деди.

Дуня мәтбуат-ахбаратчилар бирлики баянатида, хитай һөкүмитиниң интернетни қамал қилиш тәдбирлирини ашуруш, интернет қолланғучилириға бесим ишлитип, учурни қамал қилишниң йоллирини издәшниң орниға һазирқи учур дәвригә маслишиши керәкликини әскәртип: хитай һөкүмити ахбарат-учур әркинликини һакимийәткә тәһдит дәп қарашниң орниға, униң әмәлийәттә бир дөләттә баравәрлик вә парағәтниң ишқа ешишиниң капалити икәнликини қобул қилиши керәк, дегән иди. Бу хил пикирни қоллиғучи уйғур зиялийлиридин хәлқара қәләмкәшләр тәшкилати тил вә тәрҗимә бөлүм мәсули қәйсәр өзһон әпәнди, хитай һөкүмитиниң интернет әркинликини һәммидин қаттиқ усулда боғуватқан уйғур елидә интернет тор тәрәққиятини қутлуқлап байрам өткүзүшиниң әсли зөрүр икәнлики, бу худди дуняда қайси мәсилигә инсанлар бәкрәк көңүл бөлүшни зөрүр тапса, шуни тема қилип байрам өткүзүп хатирилигәндәк бир иш дәп чүшинидиғанлиқини оттуриға қоюп, “тор байримини өткүзүши керәк, бу хил байрамда хитай һөкүмити өзиниң интернет саһәсигә қаратқан натоғра сияситини тәкшүрүп тәнқид қилип хаталиқлирини түзитишкә һәрикәт қилиши вә дуня интернет -тор учур тәрәққиятиниң қәдимини, кишиләрниң арзусини тосуп қалғили болмайдиғанлиқиға тән берип, маслишиш қәдимини елишқа тәмшилиши керәк иди, бәрибир хитай бу қәдәмни һаман елишқа мәҗбур” дәйду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.