Xitay Uyghur éli tor saheside “Qulaqni yopurup qongghuraq chalmaqta”

Muxbirimiz gülchéhre
2013.08.12
baghdash-tor-bekiti-305.png Baghdash tor békitining taqilishtin burunqi bir körünishi
Public Domain

Tengritagh torining düshenbilik xewirige qarighanda, xitayning Uyghur aptonom rayonluq partkom teshwiqat bölümi bashchiliqida, tunji nöwetlik “Shinjang tor medeniyet bayrimi” ning échilish murasimi, 12-awghust ötküzülgen bolup, Uyghur aptonom rayonida her qaysi tillardiki intérnét tor sahesining tereqqiyati tentene we teshwiq qilin'ghan. Halbuki, xitay hökümitining bügün'ge qeder intérnétqa munasiwetlik adem tutushni toxtatmighan, nurghun Uyghur tor bet sahibliri hazirghiche türmide yétiwatqan, yene bir tereptin Uyghur tor qollan'ghuchilirining erkinlikini türlük wasitiler bilen boghuwatqan bir peytte, Uyghur élide yene intérnét tor saheside mexsus bayram ötküzüshi némining éhtiyaji we némining ipadisi?

Xitay hökümiti Uyghur élide “Shinjang tunji nöwetlik tor medeniyet bayrimi” ni ötküzüp, Uyghur élide intérnét tor qollan'ghuchilirining barghanche köpiyip, intérnét tor sahesining intayin téz we yaxshi tereqqiy qiliwatqanliqini teshwiq qilmaqta.

Téxi ikki heptining aldida yeni 26-iyul erkinlik sariyi élan qilghan xitaydiki intérnét-uchur erkinlik doklatida, xitayda yéngi rehber almashqandin kéyinmu intérnétni kontrol qilish sür'iti we mezmun da'irisining yenimu kéngeygenliki, puqralarning intérnét uchur erkinliki, pikir erkinlikining oxshashla depsende qiliniwatqanliqi eyiblen'gen idi. Doklatta xitayning Uyghur élidiki intérnét qollan'ghuchilirini téximu sezgürlük bilen yenimu qattiq usullar bilen kontrol qilidighanliqi 2013-yili 5-ayghiche xitay hökümitining 20 Uyghurni “Intérnét we bashqa éléktronluq alaqe wasitiliri arqiliq térrorluqni terghib qilghan” dégen bahane bilen qolgha alghanliqi heqqide mexsus toxtalghan idi.

Bash shtabi parizhdiki “Xelq'ara chégrisiz muxbirlar teshkilati” élan qilghan 2013-yilliq dunya axbarat erkinlik ehwali heqqidiki bahalashta 179 dölet ichide,xitay axbarat erkinliki jehette arqidin sanighanda 7-bolup bahalan'ghan.

Xelq'araliq kishilik hoquq organlirining doklatlirida körsitilishiche, kéyinki yillarda xitay hökümitining axbarat we axbaratchilar üstidiki bésimi, bolupmu Uyghur we tibet axbaratigha qaratqan bésimi hessilep éship ketken, buni xitayda türmide yétiwatqanliqi ashkarilan'ghan 32 neper zhurnalistning 19 nepirining Uyghurlar we tibetlerdin ikenlikidin ochuq körüwélish mumkin iken. Xitay hökümiti teripidin qoyuwétilishi telep qilin'ghan 34 neper zhurnalist ichide Uyghurlarmu bar bolup, ular memetjan abdulla, tursunjan hézim, gülmire imin, nijat azad, nur'eli, dilshat perhat, gheyret niyaz qatarliqlarni öz ichige alidu. Bu zhurnalist we tor bet bashqurghuchiliri hemmisi 2009-yili 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin xitay da'iriliri teripidin qolgha élin'ghan.

Chégrisiz muxbirlar teshkilati 7-ayning 4‏-küni mexsus xitayning Uyghur élidiki uchur kontrolluqi heqqide doklat élan qilip, 2009-yili “5‏-Iyul weqesi” yüz bergen 4 yildin buyan, Uyghur élining uchur erkinlik ehwalida héchqandaq algha ilgirilesh bolmighanliqini bildürgen.

Xitay da'irilirining intérnét seweblik Uyghurlarni tutqun qilishi hélihem dawam qilmaqta, xitay hökümiti 23-iyul küni xewer tarqitip 28-iyundin 15-iyulgha qeder bolghan yérim ay ichidila yene 199 kishini torda ighwa tarqatti dep toxtitip qoyghanliqini, 72 sini resmiy qolgha alghanliqini élan qildi.

B d t ning pikir we ipade erkinlikini qoghdash, algha sürüsh ishlirini tekshürüshke mes'ul emeldari frank la riyuning Uyghur élide tekshürüsh élip bérishini telep qilip, “Xelq'ara jem'iyet béyjingdin chet'el axbaratining shinjanggha kirishige choqum yol qoyushni telep qilishi kérek” dégen. Shi jinpingning siyasiti bolsa Uyghur élini uchur dunyasidiki “Qarangghu öngkür” ge aylandurup qoyghanliqini bildürgen.

Chégrisiz muxbirlar teshkilatidiki bénjamin isma'il xitayning uchur almashturushni kontrol qilip, Uyghur torchiliqining tereqqiyatigha éghir tosqunluq qiliwatqanliqini bildürdi.

Xitay hökümitining Uyghur tor betlirining rolini cheklik halgha chüshürüp küchlük qamal qiliwatqan, kishilerning intérnét we bashqa uchur alaqe wasitiliridin paydilinish erkinlikini küchlük boghuwatqan shundaqla xitayning Uyghurlarning intérnét sahesige qaratqan basturush siyasiti xelq'ara jem'iyet we Uyghurlarning küchlük tenqidige uchrawatqan bir peytte yene, mexsus intérnét tor bayrimi ötküzüshi Uyghurlarning pikir erkinliki, insan heqliri üchün pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur ziyaliylarning inkasini qozghidi, en'gliyede pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur ziyaliy eziz eysa ependi xitayning Uyghur élide intérnét saheside nöwettiki weziyette bayram ötküzüshte éhtiyaj bolghan nuqtilirini mölcherlep :“Bu bayram arqiliq xitay bir tereptin, ammini özining kontrolluqidiki hökümet teshwiqat torlirigha qiziqturushni meqset qilsa, yene bir tereptin xelq'ara jem'iyetning tenqidige qarshi yalghan teshwiqat qilishni meqset qilidu, emma bu ikkila meqsitige yételmeydu. Chünki xitay Uyghurlarni, Uyghur torlirini qanche kontrol qilsimu dunyaning tereqqiyatini, tor uchur sahesining tereqqiyatini tosup qalalmaydu” dédi.

Dunya metbu'at-axbaratchilar birliki bayanatida, xitay hökümitining intérnétni qamal qilish tedbirlirini ashurush, intérnét qollan'ghuchilirigha bésim ishlitip, uchurni qamal qilishning yollirini izdeshning ornigha hazirqi uchur dewrige maslishishi kéreklikini eskertip: xitay hökümiti axbarat-uchur erkinlikini hakimiyetke tehdit dep qarashning ornigha, uning emeliyette bir dölette barawerlik we paraghetning ishqa éshishining kapaliti ikenlikini qobul qilishi kérek, dégen idi. Bu xil pikirni qollighuchi Uyghur ziyaliyliridin xelq'ara qelemkeshler teshkilati til we terjime bölüm mes'uli qeyser özhon ependi, xitay hökümitining intérnét erkinlikini hemmidin qattiq usulda boghuwatqan Uyghur élide intérnét tor tereqqiyatini qutluqlap bayram ötküzüshining esli zörür ikenliki, bu xuddi dunyada qaysi mesilige insanlar bekrek köngül bölüshni zörür tapsa, shuni téma qilip bayram ötküzüp xatiriligendek bir ish dep chüshinidighanliqini otturigha qoyup, “Tor bayrimini ötküzüshi kérek, bu xil bayramda xitay hökümiti özining intérnét sahesige qaratqan natoghra siyasitini tekshürüp tenqid qilip xataliqlirini tüzitishke heriket qilishi we dunya intérnét -tor uchur tereqqiyatining qedimini, kishilerning arzusini tosup qalghili bolmaydighanliqigha ten bérip, maslishish qedimini élishqa temshilishi kérek idi, beribir xitay bu qedemni haman élishqa mejbur” deydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.